Tổng quan Mỹ thuật Dân gian Vĩnh Phúc

29/04/2016

Trong trường kỳ lịch sử, cha ông chúng ta có rất ít thời gian yên ổn, chẳng những phải liên tục chống đủ mọi thứ thiên tai, mà còn phải thường xuyên chống ngoại xâm. Thế nhưng, ngay trong quá trình chống thiên tai địch hoạ đã phải tranh thủ làm văn hoá, chắt chiu từng khoảng thời gian hoà bình ổn định ngắn ngủi để dựng nước. Chính trong hoàn cảnh sống chồng chất khó khăn ấy, mọi người lại càng quý cái đẹp, luôn sáng tạo các tác phẩm nghệ thuật tạo hình để làm đẹp cho đời, và phú cho mọi đồ vật thường ngày một giá trị thẩm mỹ, để cùng với giá trị thực dụng giành được sự nâng niu của mọi người thuộc mọi thế hệ. Chính nhờ đấy mà ngày nay chúng ta có một kho tàng mỹ thuật dân gian truyền thống đặc sắc và phong phú.

Mỹ thuật cổ Việt Nam có chương đầu từ vạn năm trước ở hang Đồng Nội, ở núi Đọ Thanh Hoá, có đỉnh đầu từ Văn hoá Đông Sơn khoảng 2500 năm trước, có sự phát triển liên tục từ nghìn năm lại đây. Nền mỹ thuật ấy có phải là mỹ thuật dân gian không, có phải là Phônclo nghệ thuật tạo hình không? Nếu theo nguyên nghĩa folklore trong tiếng Anh là trí tuệ (lore) của dân gian (folk), thì folklore trong nghệ thuật tạo hình cổ Việt Nam sẽ bao gồm tất cả những sáng tạo của nhân dân Việt Nam về kiến trúc, về tượng, về tranh, về trang trí, về đồ mỹ nghệ. ở xã hội tiền sử và sơ sử, có thể xem văn hoá nguyên thuỷ là văn hoá dân gian thì mỹ thuật giai đoạn lịch sử ấy chính là cội nguồn của mỹ thuật dân gian. Nó sẽ được bảo lưu trong mỹ thuật ở các giai đoạn sau. Nhất là ở Việt Nam cho đến mãi gần đây, thậm chí cả ngày nay vẫn cơ bản là xã hội nông nghiệp kỹ thuật cũ chưa có cơ giới, thì sự bảo lưu ấy khá vững chắc.

Ngược dòng lịch sử về giai đoạn xa xưa chắc ít người nghi ngờ. Nhưng nghìn năm gần đây thì sao. Nhà nước quân tự chủ Việt Nam được xác lập thế kỷ X, song trong 10 thế kỷ tiếp theo đó sức sản xuất còn rất thấp kém, sự phân hoá giai cấp còn rất chậm chạp, các hạng người có phân ra làm “tứ dân” (sĩ - nông - công - thương) song cơ bản vẫn gắn với nông thôn và mang theo tâm lý nông dân. Những người nông dân ấy từ xa xưa đã có một tín ngỡng dân dã của mình, kế đó lại tiếp nhận đạo Phật (bằng con đường tự giác) và bức nhận đạo Nho (bằng con đường cưỡng chế). Suốt 5 thế kỷ đầu của thời độc lập, nền quân chủ Phật giáo đã duy trì được một truyền thống dân chủ và một tình cảm từ bi bác ái trong xã hội, tạo sức mạnh đoàn kết toàn dân để đánh thắng hai lần xâm lược của quân Tống và ba lần xâm lược của quân Nguyên Mông. Nhà nước cùng nhân dân xây dựng nên nhiều ngôi chùa nổi tiếng mà dấu tích còn lại đến ngày nay là những giá trị thẩm mỹ tổng hợp cả về kiến trúc, điêu khắc và trang trí, đáp ứng yêu cầu cái đẹp của cả tầng lớp quí tộc ở triều đình và nhân dân lao động. Đó là những ngôi chùa thời Lý và thời Trần. Năm thế kỷ tiếp nối với nền quân chủ Nho giáo thành lập sau chiến thắng 20 năm xâm lược và đô hộ của quân Minh với âm mưu Hán hoá văn hoá Việt Nam không xong. Nhưng rồi nhà nước Lê sơ với mô hình chính trị phỏng theo phương Bắc, với ý thức Nho giáo ngày càng chi phối xã hội để xác lập một kỷ cương thống trị theo hướng chuyên chính, đề cao vương quyền, vượt lên thần quyền, nhằm xây dựng một nền văn hoá chính thống, cung đình, bác học... thì ở làng xóm với những “lệ làng” vừa gắn với “luật nước” lại vừa trườn khỏi “luật nước” đã hướng người lao động ở nông thôn phát triển mạnh hơn cái hướng bình dân của mỹ thuật đã nảy sinh ở cuối thời Trần. Thế kỷ XIX với sự thống nhất chặt chẽ của đất nước, với nền chuyên chế Nho giáo được phục hồi và củng cố, văn hoá chính thống cung đình có điều kiện phát triển. Nhưng, đồng thời ở nông thôn cũng ổn định dần một nếp sống văn hoá với những phong tục đẹp, với những hội lễ. Và tiếp đó, với sự xâm lược và khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, một mặt nhân dân quay về với văn hoá của mình để tìm sức mạnh ở cội nguồn, mặt khác thủ công mỹ nghệ có điều kiện phát triển khá mạnh, mỹ thuật dân gian cùng với hoạt động văn hoá dân gian tạo thành một tổng hoà văn hoá xã hội của dân tộc.

Nằm trong tổng thể nền mỹ thuật dân tộc, mỹ thuật dân gian Vĩnh Phúc cũng được bắt nguồn từ mỹ thuật thời Hùng Vương mà đỉnh cao là Đông Sơn.

Đó là một nền nghệ thuật cổ đại mang hoàn toàn tính bản địa được chung đúc hàng nghìn năm, nó trực tiếp soi sáng cho các giai đoạn nghệ thuật sau này.

Sách Văn hóa Dân gian Vĩnh Phúc

Các tin đã đưa ngày: