VĂN HÓA VĨNH PHÚC TRONG DÒNG CHẢY VĂN HÓA VÙNG ĐÔNG BẮC

02/11/2018

Vĩnh Phúc là vùng đất có vị thế đặc biệt trong trường kỳ lịch sử dựng nước và giữ nước của quốc gia - dân tộc. Thuộc về đất cổ xứ Đoài, Vĩnh Phúc là trung tâm của Bắc bộ Việt Nam, nằm trọn trong vùng chuyển tiếp địa - văn hóa miền núi, trung du Tây Bắc xuống đồng bằng Đông Nam châu thổ Bắc bộ, là miền giao thoa giữa vùng văn hóa Hùng Vương với văn hóa Kinh Bắc - Thăng Long và văn hóa vùng Đông Bắc. Nơi đây từng giữ vai trò thủ phủ của đất nước, là phên dậu bảo vệ kinh đô qua các thời kỳ, kinh tế, văn hóa phát triển rực rỡ, là một trong những quê hương của người Việt cổ, các huyền tích về tổ tiên thời dựng nước, là nơi sản sinh ra các tài danh trên lĩnh vực học hành, cầm, kỳ, thi họa; là quê hương của những di tích lịch sử, văn hóa nổi tiếng...

Đất Vĩnh Phúc nay, là địa bàn nằm trọn trong bộ Văn Lang - bộ gốc trong 15 bộ thời các vua Hùng dựng nước. Là địa bàn chính của huyện Mê Linh thời thuộc Hán và các đế chế Trung Hoa trong suốt 10 thế kỷ đầu Công nguyên. Thời phong kiến tự chủ, đất Vĩnh Phúc nằm trong các đạo, trấn khác nhau, phần thuộc Sơn Tây, phần thuộc Thái Nguyên, phần thuộc Kinh Bắc. Thời thuộc Pháp thành lập 2 tỉnh Vĩnh Yên và Phúc Yên. Năm 1950, tỉnh Vĩnh Phúc thành lập. Năm 1968, tỉnh Vĩnh Phúc hợp nhất với tỉnh Phú Thọ thành tỉnh Vĩnh Phú. Năm 1997, tỉnh Vĩnh Phúc được tái lập.

Tên gọi qua nhiều lần thay đổi, song lịch sử, văn hóa vùng đất này là một dòng chảy liên tục. Trước hết, Vĩnh Phúc là vùng đất xuất hiện khá sớm, một trung tâm tụ cư của dân Việt cổ xưa trong quá trình từ miền cao tiến xuống, khai phá đồng bằng. Minh chứng rõ nét nhất là hàng vạn hiện vật liên quan đến đời sống sinh hoạt, tôn giáo tín ngưỡng, mộ táng của cư dân đương thời được phát hiện ở nhiều nơi trên địa bàn tỉnh, trong đó, tiêu biểu là di chỉ khảo cổ học Đồng Đậu (huyện Yên Lạc), nơi phát lộ dấu tích người Việt cổ, những chủ nhân đầu tiên của nền văn minh lúa nước sông Hồng trong tiến trình Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun, hình thành nên quốc gia Văn Lang thời Hùng Vương dựng nước.

Thiên nhiên ban tặng cho Vĩnh Phúc đủ 3 vùng cảnh quan: núi, trung du, đồng bằng. Dãy Tam Đảo trấn giữ phía Đông Bắc tỉnh, đối xứng với núi Tản Viên miền Sơn Tây cũ qua trục thủy đạo sông Hồng. Từ đây, địa hình cảnh quan chuyển tiếp xuống vùng trung du với các huyện Tam Đảo, Tam Dương, Lập Thạch, Sông Lô, thành phố Vĩnh Yên và thành phố Phúc Yên. Vùng đồng bằng các huyện Vĩnh Tường, Yên Lạc, Bình Xuyên tiếp nối làm nên minh đường lớn phía Tây Nam và phía Nam bởi dòng sông Hồng hàng triệu năm bồi đắp. Dòng sông Lô ôm vòng về phía Tây của tỉnh, biếc xanh huyền thoại một thời chống Pháp oai hùng.

Danh sơn Tam Đảo đã được ghi chép trong "Dư địa chí" của Nguyễn Trãi, "Kiến văn tiểu lục" của Lê Quý Đôn, trở thành khu nghỉ mát nổi tiếng hơn trăm năm nay, cũng là miền đất hợp thiêng của Mẫu cùng Phật tại địa linh Tây Thiên trong lịch sử và hiện tại.

Mạch chuyển địa hình Vĩnh Phúc để lại nhiều dấu tích tụ thủy xen lẫn gò đồi, tạo nên cảnh trí non nước hữu tình: Đầm Vạc, hồ Làng Hà, hồ Đại Lải, đầm Dưng, vực Xanh... Cùng với đó là những núi Sáng, Thanh Lanh, Ngọc Bội, Thằn Lằn gắn liền với những huyền thoại, những chiến công hào hùng đã tạc ghi vào lịch sử dân tộc.

Thiên nhiên như thế đã tạo cho riêng Vĩnh Phúc một chỉnh thể "Núi bọc sông bao, sơn kỳ thủy tú". Trên địa lý - cảnh quan ấy là một hệ giá trị lịch sử - văn hóa lâu đời, đồng hành cùng những bước phát triển của văn minh sông Hồng từ buổi bình minh lịch sử dân tộc Việt.

Nằm trọn trong dòng chủ lưu lịch sử phát triển dân tộc từ thời đại Hùng Vương - An Dương Vương đến thời đại Thăng Long - Đại Việt, xuyên suốt đến thời đại Hồ Chí Minh lịch sử, con người Vĩnh Phúc luôn có mặt trong các thời kỳ thăng trầm của quốc gia, dân tộc. Danh nhân Vĩnh Phúc có hàng đế vương, thủ lĩnh đến các danh thần, danh tướng: Hai Bà Trưng và 22 tướng lĩnh của Hai Bà trên đất Vĩnh Phúc, Lý Bôn với căn cứ hồ Điển Triệt, Nguyễn Khoan - quận vương miền Tam Đái thuở cát cứ phân tranh, Trần Nguyên Hãn - khai quốc công thần triều Lê Sơ, Quận Hẻo Nguyễn Danh Phương lãnh tụ nông dân khởi nghĩa thời vua Lê - chúa Trịnh; cho đến Trịnh Văn Cấn - Đội Cấn, thủ lĩnh cuộc binh biến Thái Nguyên, Nguyễn Thái Học - Chủ tịch Quốc dân Đảng chống thực dân Pháp đô hộ, Nguyễn Viết Xuân - với khẩu hiệu bất hủ "Nhằm thẳng quân thù, Bắn", Kim Ngọc - Bí thư Tỉnh ủy với tư duy "Khoán hộ"...

Vĩnh Phúc cũng là một trong những trung tâm nho học với 89 Tiến sĩ các đời, mở đầu là Trạng nguyên Phạm Công Bình triều Lý, cho đến những tên tuổi: Danh sĩ Trần Khắc Chung thời Trần, "Lưỡng quốc Trạng nguyên" Triệu Thái, Tể tướng Nguyễn Duy Thì thời vua Lê - chúa Trịnh... Đã có cả một hệ thống văn miếu, văn chỉ, văn từ trên đất Vĩnh Phúc, cùng những "Làng Tiến sĩ" nổi danh: Quan Tử, Lý Hải, Thượng Trưng, Tứ Trưng, Thanh Lãng... minh chứng cho sự phát triển rực rỡ của nền khoa bảng Vĩnh Phúc, góp mặt trong tiến trình phát triển văn hiến nước nhà.

Ngàn đời nay, Vĩnh Phúc vẫn nổi danh là vùng "đất trăm nghề": Gốm Hương Canh - Hiển Lễ, Mộc Bích Chu, làng công thương Kẻ Giang, Kẻ Gốm, Kẻ Mỏ... Hàng trăm làng cổ Vĩnh Phúc còn lưu giữ những trò diễn - lễ hội truyền thống đặc sắc: Đấu vật Yên Dương; hú đáo Lũng Ngoại, kéo song Hương Canh, cướp phết Bàn Giản, hát trống quân Đức Bác, bơi chải Tứ Yên, Chọi trâu Hải Lựu... Hệ thống di tích lịch sử văn hóa hiện có 1.303 di tích, trong đó có 2 di tích xếp hạng Quốc gia đặc biệt, 66 di tích xếp hạng Quốc gia, 404 di tích xếp hạng cấp tỉnh tọa lạc trên đất Vĩnh Phúc là những thông điệp văn hóa đặc sắc của người xưa: Tháp Bình Sơn, đền Thính, đền Ngự Dội, đền Ngô Tướng Công, đền Tây Thiên (thờ Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu người được Hùng Chiêu Vương thứ 7 lập làm Chính Vương Phi) núi Tam Đảo, đền thờ tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn, đền đá Phú Đa, đình Hương Canh, đình Thổ Tang, đình Bích Chu, chùa Hà, rồi Thiên Ân thiền tự, suối Bát Nhã từng lưu danh sử sách... Cùng với đó, là sự phong phú của các truyền thuyết, huyền thoại, tục ngữ, ca dao, hò vè, văn hóa ẩm thực và một không gian văn hóa độc đáo của  các dân tộc Sán Dìu dọc theo chân núi Tam Đảo, Dao, Cao Lan liền kề với vùng đất cách mạng Tân Trào - Tuyên Quang. Đặc biệt, năm 2009, Vĩnh Phúc lần đầu tiên có mặt trên bản đồ di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh là Ca trù, đến năm 2015, nghi lễ và trò chơi Kéo co được vinh danh là Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Cũng trong năm 2015, di tích danh thắng Tây Thiên - Tam Đảo và Tháp Bình Sơn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.

Như vậy, văn hóa Vĩnh Phúc đậm đà bản sắc, được hình thành trong quá trình tiếp biến trong tổng thể vùng văn hóa - văn minh dân tộc Việt lưu vực sông Hồng, giao thoa giữa các vùng văn hóa của dân tộc trong dòng chảy của văn hóa đa sắc màu vùng Đông Bắc.

Xác định rõ vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng của văn hóa trong đời sống xã hội và phát triển kinh tế - xã hội, trong những năm qua, thực hiện các nghị quyết của Đảng, chỉ đạo của Chính phủ, Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc đã có nhiều nghị quyết, chỉ thị, kế hoạch nhằm đẩy mạnh phát triển sự nghiệp văn hóa, xác định những mục tiêu, nhiệm vụ và các giải pháp chủ yếu nhằm đưa văn hóa Vĩnh Phúc không ngừng phát triển, tích cực góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Theo đó, tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở cơ sở đã có những chuyển biến tích cực, từng bước cải thiện, cơ sở hạ tầng của các thiết chế văn hóa được đầu tư, hoạt động xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, vùng miền núi đã có những cải thiện rõ rệt; phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” gắn với xây dựng nông thôn mới có bước phát triển cả về bề rộng và chiều sâu, mang lại hiệu quả thiết thực.

Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa được quan tâm, chú trọng, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc được đề cao và phát huy, nhận thức về giá trị di sản văn hóa ngày càng được nâng cao, từ đó, tạo lập sự đồng thuận và thu hút các nguồn lực xã hội trong việc bảo vệ và phát huy di sản văn hóa, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Hiện nay, UBND tỉnh đang chỉ đạo Sở Văn hóa, thể thao và Du lịch lập đề án đầu tư tu bổ, chống xuống cấp hệ thống di tích lịch sử văn hóa được xếp hạng trên địa bàn tỉnh.

Hoạt động tuyên truyền, biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp, văn hóa, văn nghệ quần chúng diễn ra rộng khắp, hiệu quả, đáp ứng tốt chức năng nhiệm vụ chính trị cũng như nhu cầu thưởng thức của nhân dân.

Đó là những thuận lợi, là nền tảng, động lực để tỉnh Vĩnh Phúc tiếp tục xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, thuận lợi nêu trên, văn hóa Vĩnh Phúc cũng gặp những khó khăn thách thức bởi bối cảnh và tình hình thế giới cũng như trong nước đã có nhiều thay đổi, sự hội nhập mang tính toàn cầu và phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, đã và đang tác động trực tiếp đến quá trình phát triển của văn hóa. Để văn hóa vừa là mục tiêu, động lực cho sự phát triển bền vững, trong những năm tới, lĩnh vực văn hóa của tỉnh Vĩnh Phúc cần thực hiện các nội dung trọng tâm sau:

Tập trung đổi mới, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về văn hóa trong tình hình mới. Tăng cường sự phối hợp giữa các cấp, các ngành, các đơn vị trong việc thực hiện nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp và trách nhiệm của cộng đồng đối với sự nghiệp phát triển văn hóa, đặc biệt là trong xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, cơ quan nhà nước và trong các doanh nghiệp. Xây dựng mô hình văn hóa, con người văn hóa.

Tiếp tục triển khai có hiệu quả Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 09/6/2014 Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về "Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững đất nước", triển khai có hiệu quả cuộc vận động xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát huy vai trò của gia đình và cộng đồng trong việc xây dựng môi trường văn hóa. Tiếp tục đẩy mạnh và thực hiện tốt hơn nữa phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa".

Tăng cường công tác quản lý nhà nước về bảo vệ, bảo tồn và phát huy hệ thống các di tích lịch sử, văn hóa; đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động bảo vệ di tích, tuyên truyền giáo dục tới các tầng lớp nhân dân tích cực tham gia, gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh.

Đẩy mạnh công tác bảo tồn, kế thừa và phát huy các giá trị tốt đẹp của văn hoá dân tộc, vừa phát huy mạnh mẽ tính đa dạng, bản sắc độc đáo của văn hóa các dân tộc anh em, vừa kiên trì củng cố và nâng cao tính thống nhất trong đa dạng của văn hóa Việt Nam, tập trung xây dựng những giá trị văn hoá mới, đi đôi với việc mở rộng và chủ động trong giao lưu vùng, dân tộc, quốc tế, làm phong phú thêm nền văn hóa dân tộc, bắt kịp sự phát triển của thời đại.

Tăng cường đầu tư của Nhà nước, đẩy mạnh xã hội hóa các hoạt động văn hoá, huy động mọi nguồn lực cho phát triển văn hóa, coi đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho con người, đầu tư cho phát triển bền vững, gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, làm cho văn hóa tham gia tích cực vào việc thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.

 Vũ Việt Văn

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Phúc

Các tin đã đưa ngày: