Ca dao về quan hệ xã hội

30/07/2013

Quan hệ xã hội
Tình yêu nam nữ
Tình yêu nam nữ là tình cảm bẩm sinh đặc hữu của con người lẽ ra chẳng có gì phải dấu giếm. Nhưng thời trước, trong vòng trói buộc của lễ giáo phong kiến, dù có gặp nhau ở những nơi đông người, hội hè đình đám, hát ví hát đúm, con trai con gái vẫn phải dè dặt, kín đáo, tỏ tình một cách ý nhị, bóng bẩy, xa xôi. Ví như:
Đôi ta chắp chạc quay thừng
Năm chắp ba mối đã từng có nhau
Đôi ta ở đất làm thừng
Trăm chắp nghìn nối xin đừng quên nhau

*

Sơn Bình, kẻ Gốm bao xa
Cách một cái quán với ba quãng đồng
*
Bên dưới có sông
Bên sông có chợ
Ta lấy cô mình làm vợ được chăng?
Tre già để gốc cho măng
*
Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về An Cát với anh thì về
An Cát có cây bồ đề
Có vực tắm mát, có nghề cá con
Tình cảm người con gái thường sâu sắc, mãnh liệt và chỉ hay bộc lộ những khi một mình một bóng canh khuya; mọi ý nghĩ dồn hết cho người mình “u mê”.
Tháng Giêng xuân tuyết mau mưa
Nhớ chàng những lúc sớm trưa vui cười
Tháng hai hoa đã nở rồi
Nhớ chàng em phải đứng ngồi thở than
Tháng ba nắng lửa mưa dầu
Nhớ chàng em những âu sầu chả tươi
Tháng tư sấm giục mưa rơi
Nhớ chàng thơ thẩn ra chơi vườn cà
Tháng năm gặt hái rồi rà
Nhớ chàng như thể nhớ hoa trên cành
Tháng sáu cày cấy chua canh
Nhớ chàng em phải lấn mình ra đi
Tháng bẩy thu tiết trở về
Nhớ chàng như nhớ lạng vàng trên tay
Tháng chín se lạnh gió bay
Nhớ chàng như thể bằng mây nhớ rồng
Tháng mười lúa đỏ đầy đồng
Nhớ chàng như chiếu đắp chung một giường
Tháng một tháng nhớ em thương
Tháng chạp chung chiếu giường chàng ơi
Mười hai tháng ấy chàng đi
Nhớ chàng em những đứng ngồi thở than!

Hôn nhân gia đình
Trở ngại lớn nhất cho việc xây dựng gia đình hạnhphúc thời trước là phải “môn đăng hộ đối” là “tiền cheo tiền cưới” nặng nề.
Làm trai lấy vợ Sơn Đông
Thịt xôi chả có, tiền chồng như non
*
Chém cha tục lệ bất công
Lấy vợ, lấy chồng thì ở mẹ cha
Người con chẳng dám nói ra
Cha mẹ ép gả thật là khổ đau
Người giàu thì lại lấy giàu
Chúng ta khổ cực có đâu dám vời
Nào là lễ lạt khắp nơi
Tuần kia, tiết nọ nhờ người nói năng
Nào là tiền chục bạc trăm
Cỗ bàn ăn uống ì ầm đôi bên
Thắp hương mặc cả số tiền
Hoặc nhiều hoặc ít phải liền đủ ngay
Làm cho người rể đắng cay
Nhờ người khất hộ chịu thay mới đành
Bao nhiêu cuộc lương duyên bị lỡ dở vì nghèo khổ. Bao nhiêu gia đình bị mang công mắc nợ vì cưới xin ăn uống linh đình. Bao nhiêu cảnh vợ chồng lấy nhau vì ép uổng nên chẳng ra gì:
Chót đa mang nên mới phải đèo bòng
Đã chót ăn cám phải ngủ cùng lợn con
đã chót lấy nhau thì cũng đành phải ăn ở với nhau cho qua đời trọn kiếp. Phần thiệt thòi nhất thường rơi vào người phụ nữ. Rất nhiều cô gái lấy chồng gặp phải gia đình cơ cầu, đầy ải:
Chả tham nhà ngói ba toà
Chỉ tham một nỗi mẹ cha rộng mồm
Tối về rức lác i om
Trống chầu chả có, lấy mồm cầm canh
Rồi cũng có khi ở vào tình cảnh chả biết nên khóc hay nên cười:
Rủ nhau lên cấy xứ Đoài
Cây lên chẳng được, được vài đứa con
Quan hệ mẹ chồng nàng dâu ít khi được xuôn sẻ; nàng dâu bị đối xử tệ bạc cũng chẳng được ai bênh che nên cũng hay nói xấu mẹ chồng:
Cô kia cắp nón đi đâu
Tôi nay chính thực nàng dâu mới về
Mẹ chồng ghê gớm mà lại gớm ghê
Tôi ở chả được tôi về nhà tôi
Mẹ chồng tôi xui chồng tôi đánh tôi
Đánh những gai cái, gai quan
Những gai sương sọng, những gân móc hùm
Nhà ai có nước mắt thừa
Tôi xin một tí tôi đưa mẹ chồng
Nhà ai có con chó già
Tôi xin một miếng làm ma mẹ chồng
Nhà ai có mảnh nứa non
Tôi xin một miếng làm đòn khiêng ma

Tinh thần chống đối phong kiến, đế quốc
Nỗi khổ cực của nhân dân
Đình đám, ma chay, cưới xin, sưu thuế phu phen tạp dịch đã đẩy nhân dân vào những cảnh bần cùng:
Bây giờ túng lắm em ơi
Bán hết cái nồi cho chí cái vung
Còn mười thước ruộng ngoài đồng
Cửa nhà sạch hết trông mong nỗi gì
Còn được cái ổ lợn con
Nuôi chi ngoắt nghéo gầy mòn khốn thân
ăn thì chả có mà ăn
Bán đi trả nợ cho xong, mẹ mày
Kẻo mà nó kẹp đêm nay
Đôi chân kẹp phản, đôi tay kẹp giường
Giá nhà tôi đáng một nghìn
Cầm bằng mấy chục cho liền đêm nay
Bảy chục chẳng đủ nợ này
Hai chân kẹp phản, hai tay kẹp giường

Lậy ông tha kẹp cho tôi chạy tiền
Tôi về tôi bán vợ tôi
Lấy ba chục nữa cho đầy một trăm...

Nạn mua ngôi thứ
Tôi lạy vua lạy chúa trước đình
Thương làng thương nước thương tình cho tôi
Trời làm thất bát liên hồi
Lấy gì trả nợ mua ngôi cho chồng
Tôi nói ra thêm cực tấm lòng
Được ngôi được cả cái gông cái cùm
Thôi thôi tôi lạy ông trùm
Mai tôi bồng bế lên rừng kiếm ăn

Nỗi khổ của người vợ lính
Đường trường cách trở ngàn xa
Lấy ai tin tức để mà hỏi han
Một mình em giữ phòng loan
Trăng thu nguyệt tỏ giãi gan héo dầu
Trách ai cắt bỏ nhịp cầu
Để cho lòng thiếp thảm sầu đắng cay
Đố ai giải được lòng này
Có ai cởi mối sầu này cho không
Mỗi ngày đứng cửa dõi trông
Trách ai chín hẹn những không cả mười

Cảnh phu làm đường lên Tam Đảo
Tôi có nhời thăm u cùng bá
ởỷ trên này khổ qúa u ơi
Khi nào thong thả mát giời
Mời u quá bộ lên chơi vài ngày
Làm kíp chả được tiền ngay
Phải ăn gạo ngữ của thầy Cai Sơn
Một đồng mười sáu bơ đơn
Đong đi đong lại chỉ còn mười lăm
Thầy cai cứ đứng chăm chăm
Hễ ai hút thuốc lại nhằm cắt công
Trời mưa có thấu hay không
Quanh năm chẳng có một đồng thừa ra
Lấy gì đồng bánh đồng quà
Lấy gì mà gửi về nhà nuôi con
Mười năm làm ở đỉnh non
ở nhà cha mẹ vợ con mất nhờ
Thân tôi khổ đến bao giờ?
Cai thầu bóc lột phu phen đến xương đến tuỷ còn điền chủ thì bòn rút mồ hôi nước mắt của tá điền:
Mỗi người ba bát gạo xay
Tiền diêm tiền thuốc mỗi ngày ba xu
Bốn bát cũng được ăn no
Phải người phát gạo nó cho bát tồi
Bốn bát chỉ được ba thôi
Vừa trấu vừa thóc chỉ vừa ba thôi…

Cảnh vỡ đê lụt lội
Hỏi vua thuỷ phủ thế nào
Mà dâng nước ấy ra vào lắm phen?
Hại riêng một tỉnh Vĩnh Yên
Từ Tị đến Hợi hai năm vỡ đường
Tam Dương, Yên Lạc, Vĩnh Tường
Trong ba huyện ấy nhiều đường đắng cay
Càng trị, nước lại càng đầy
Vỡ đê Đại Định giữa ngày ba mươi
Quan thời tế ngựa chạy xuôi
Dân phu tan tác mỗi nơi mỗi người
Người thì vơ với giữa đồng
Người thì lưu lạc biết phương chốn nào
Một đêm nước chảy tuôn trào
Chỗ thấp cũng đến, chỗ cao cũng lỳ
Chỗ thì thối nát mất mạ đi
Chỗ thì thối lúa, chỗ thì thối khoai…
Năm Hợi nói trên là năm Tân Hợi (1911). Không chỉ năm này mà đê Đại Định(Vĩnh Tường) vỡ đi vỡ lại mấy lần
Đỉnh điểm khổ cực của nhân dân là nạn đói tháng ba năm ất Dậu (1945)
Giời làm chết đói tháng ba
Người thì bán cửa bán nhà để ăn
Người thì bán áo bán khăn
Bán đi cho sạch, cốt ăn sống người
Người thì bán mâm bán nồi
Người thì bán cả đồ chơi trong nhà
Người thì bán đất bán nhà
Người thì bán cả mâm xà bát hương
Người thì bán sập bán giường
Có người bán chĩnh làm tương độ chầy
Giời ơi đất hỡi có hay?

 

Các tin đã đưa ngày: