Dân ca Cao Lan

30/07/2013

Người Cao Lan còn được gọi là Sán Chỉ hay Sán Chấy (nghĩ là người là sống ở ven núi). Trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc, người Cao Lan sống tập trung ở Lập Thạch, vì thế còn gọi là người Dao Cao Lan Lập Thạch.

Người Cao Lan xưa vào các tháng giêng, hai thường họp thành đoàn đi hát ở các bản mường. Ngoài trai gái đang xuân còn có vài ba người già cùng đi. Đến hát ở bản nào, bản đó sẽ tiếp đãi. Thường là hát một tuần đến mười, mười lăm ngày mới đi bản khác. Về các giọng hát có hát ban ngày, hát ban đem, trai hát đêm, trai hát trước hát sau, và cũng có các giọng hát vì, hát chào hỏi, hát se kết, hát than trách, hát đố, hát chia tay… như người Kinh, người Mường, người Sán Dìu…
Nhà thơ Lâm Quí, người dân tộc Cao Lan, cho biết đồng bào Cao Lan có khá nhiều chuyện kể về dân ca Cao Lan. Tiêu biểu là câu chuyện về nữ thần nghệ thuật, cũng tức là về một bà chúa thơ.
Đó là nàng Làu Slam rất xinh đẹp. Nàng mồ côi cha từ nhỏ nên hàng ngày sống với hoa quả, chim muông trên rừng. Nàng chú ý lắng nghe tiếng chim và học thuộc giọng hót véo von của các loài chim. Nàng đi khắp các bản mường để học các điệu hát của nhân dân.

Tiếng hát của nàng thật là kỳ diệu. Nó làm cho những người hiền lành đã chết có thể sống lại, những người ác đang sống nghe nàng quở mà lăn ra chết.

Đi đến đâu, Làu Slam để lại ở đấy những làn điệu hát véo con, du dương, ngọt ngào như nước suối nguồn. Khi chết, hồn nàng nhập vào gốc thông. Từ đó cây thông bốn mùa vi vu reo hát. Làu Slam được tôn lên thành chúa thơ, có uy lực ngang với các thần núi, thần sông, thần trời… Số bài hát nàng đặt ra nhiều hơn lá cây rừng. Xưa cũng như nay, mỗi khi mở đầu một cuộc hát, người Cao Lan bao giờ cũng có bài hát mời anh linh chúa thơ Làu Slam về dự để dạy thêm cho dân các bài hát mới.
Dân ca Cao Lan có hai loại chính: "Sình ca" (Loại hát ban đêm, tổ chức trong nhà) và "Vèo ca" (Loại hát ban ngày, tổ chức ngoài trời); ngoài ra còn hát trong hội hè, đám cưới, đám ma.
Dù là "Sinh ca" hay "Vèo ca" thì chủ yếu vẫn mang tính chất trữ tình, bộc lộ rõ tâm hồn yêu cuộc sống và khát khao hạnh phúc lứa đôi của tuổi trẻ. Có trường hợp vẫn một bài, hát ban đêm gọi là "Sình ca", hát ban ngày gọi là "Vèo ca".
· Chưa mừng chủ nhà xin cứ mời khách.
Mời chúa thơ Làu Slam cho kỳ được
Mời chúa thơ Làu Slam đến làm chứng
Bao tuổi Làu Slam biết làm thơ
Đã mời được chúa thơ, xin anh chúc chủ
Lập ngay đàn chay để cúng Mường
Năm nay cúng chay sang năm sung túc
Chủ cưỡi năm ngựa chơi khắp đó đây.

Chẳng biết chàng là quân tử không
Hay là cậu trí óc tinh thông
Đừng trách lòng em đây dốt nát
Xuân đến hoa gì nở trong lòng?

- Chỉ có hoa tình nở rung rinh
Trong lòng nàng ấy đến là xin
Hoa ấy mẹ cha anh trồng đấy
Giờ đây đang nở ở môi mình
Tháng giêng nở rộ hoa mâm xôi
Hoa nở ven đường không ai nhìn đến
Chẳng được một lời khen
Khi quả chín trăm người đến nếm.

Bài ca đầu có bao nhiêu đoạn
Mấy bài hát về mây, mấy bài hát về núi
Có mấy đoạn hát các đám mây che khuất mặt biển
Có mấy thỏi nắng tựa rồng chiếu rọi núi Thái Sơn?
- Bài ca hát lên có chín đoạn
Chín đoạn hát mây chín đoạn hát núi
Chín đoạn hát mây che lấp mặt biển
Lại có chín thỏi nắng như rồng chiếu vào núi Thái Sơn.

Thuở nhỏ anh đi chơi hết nơi này đến nơi khác
Lìa bỏ bố mẹ xuân sang thu
Bỏ mặc bố mẹ biết bao ngày tháng
Bố mẹ chỉ mong anh trở về
- Thuở nhỏ anh đi chơi hết đất này đất nọ
Chớ lìa bỏ bố mẹ hết mùa xuân sang mùa thu
Chớ bỏ bố mẹ nhiều ngày tháng
Có thư báo gọi anh nên trở về.

Anh về giữa tết Trung Thu
Trăng rằm vằng vặc đã từ đông lên
Ca hay chính chúa Làu Slam
Từ nhỏ đi hát bao mường nổi danh
- Chàng về giữa tết Trung Thu
Trăng rằm lồng lộng đi từ đông lên
Ca hay nhất chúa Làu Slam
Từ nhỏ đi hát mường mường nổi danh

Chiếc thuyền mới đã làm xong
Khi dựng lên thì mui thuyền cao mấy trượng
Dọn cỗ để tiếp đãi những au
Ai là người vất vả làm nên chiếc thuyền?
- Chiếc thuyền mới đã làm xong
Dựng lên mui thuyền cao vạn trượng
Cỗ mừng mời thợ đóng thuyền
Người thợ đã dùng hết sức làm thuyền cho mình dạo chơi

Gà đã gáy rồi báo em hay
Thần sấm trên trời sinh mấy trai
Long vương dưới đất đẻ bao gái?
Gà gáy lần đầu lúc mấy giờ?
- Gà đã gáy sáng em bảo anh
Thần sấm trên trời sinh chín tran
Long vương dưới đất đẻ chín gái
Gà gáy lần đầu vào giờ sửu.

Đã dạm hỏi rồi
Đã ăn dạm rồi coi như vợ người ta
Đã ăn dạm rồi coi như người có chủ
Đừng giống chim chu hát đối ở bên đường
Thứ nhất em đi bỏ mẹ em
Mẹ em sinh em bông hoa sen
Mẹ em sinh em bông sen đẹp
Xuất giá ra đi bỏ mẹ hiền

Anh gặp em rồi em gặp anh
Giống như cá chép được gặp ao
Cá chép vào ao ăn báu vật
Đôi ta gặp mặt để sắm giường chung
Rượu bầy trước mắt vẫn sầu
Thịt bầy mâm cỗ chẳng ăn đâu
Trà, cơm có đủ anh đều ngấy
Bụng còn để đói, nhớ lời nhau.

Đố anh cưỡi trâu qua đầu nhà?
Đố anh cười bò qua dưới gầm?
Đố anh cưỡi lợn qua dưới chuồng?
Đố anh cưỡi gà đến hỏi em!
- Không phải đó
Anh đây cưỡi ngựa đi đường quan
Cưỡi hổ đi chơi núi
Cưỡi rồng lên mây tóm mặt trời.
Còn mặt trăng vừa bơi vừa bắt

· Giữa ngày xuân hoa đẹp
Bên dòng nước trong xanh
Soi bóng nàng giặt áo
Có ba người con trai
Dong thuyền rồng ghé bến
Hỏi đường lên Lũng Phầy
Nơi có người giỏi hát
Tên là nàng Làu Slam

Người đang giặt áo ấy
Hỏi lại bằng câu ca
- Ngọn là trôi từ đâu
Chòng chành đầy câu hát
Bông hoa trôi về đâu
Làm cả dòng sông đẹp
Nếu không chê hao xấu
Mời ghé bến làng nghèo
Chẳng có gà mời rượu
Chẳng có cơm mời ăn
Chỉ giàu lòng mến khách

Như ong tìm thấy mật
Bướm tìm đúng hao yêu
Nhưng sao có một điều
Lời ca bay biến mất
Chẳng nghĩ được câu nào
Để trả lời người đẹp
Trong ba chàng trai ấy
Có một người đứng đầu
Nổi danh là giỏi hát
Mà cũng chịu nhìn nhau.

Đành xuống thuyền dở sách
Mới tìm được một câu:
- Ba chúng tôi từ phương đông tới
Nơi mặt trời đỏ ối sớm mai.
Ba chúng tôi từ phương tây lại
Nơi mặt trời lặn buổi tối
Đến tìm người đẹp kết duyên
Đến tìm người chuyên kết nghĩa…

Tin chuyền anh như tên
Bản Lũng Phầy có khách
Con gái sửa lông mày thật đẹp
Búi tóc cài trâm ngà voi
Áo dăn dinh lượt là như suối
Rủ nhau đi "Sinh ca"
Tối nay người hát đêm thứ nhất
Phải là Làu Slam

· Mở lời xin phép người già
Lời đẹp ý hay đạo tôi không có
Chỉ có lời vụng lời về
Hát ra không ai muốn nghe
Câu ca chẳng bằng anh bằng chị
(Lời ca tiếng Cao Lan:
Hai sênh xinh sắt cú nhằn ông
Slính tài tờn luy dì mù thông
Co sì mấy tồng sênh mấy háo
Xinh sắt mấy tồng lao tài ông)

· Con gà đã vào rừng mới gáy
ở nhà dù tốt dù hay
Hai tam cầm nắm thóc
Quãi gọi cùng không về
(Lời ca tiếng Cao Lan:
San cay chống
Mưi sời sằm san ná dừng day
Hậy cạ slam nìn mù vừng cáng
Sâu pha pệc mơi cựu mù quang)
· Người không sống trăm năm trên trần
Hoa không nở trăm ngày trên núi
Chỉ thấy gió thổi cánh hoa rơi
Không thấy gió nâng cánh hoa lên trời.
(Lời ca tiếng Cao Lan:
Nhàn mù pécslụi dời dình can
Va mù péc nhợt sời cao san
Sồng kịn phông sui va lợc từng
Mấy kịn phông sui va sừng san)

· Con rồng chết ba năm còn làm vẩn nước
Con cọp chết ba đời còn mơ bắt lợn
Nước chảy xuống thác ba ngày còn sôi
Em chết ba ngày còn hồi lại được
(Lời ca tiếng Cao Lan:
Lồng slấy slam nin cắn vừn súi
Hú slấy slam mìn cắn chốc che
Súi lợc than tàu súi tằng súi
Nung slấy slam chiu cắn cằn hùi)

· Có cô gái già
Tắm suối lần khân
Mắt nhìn tần ngàn
Có đôi cá chép
Nép vào chãng cây
Cá chẳng có vây
Mà bơi trên cạn
(Lời ca tiếng Cao Lan:
Lâu Slam kéo kích mục tàu tặng
Lêng pén lưy nhừ tủn dắt chăng
Pắt slạn ngo hơ Làu Slam mòi
Dắt pin hay nép dắt pin hằng)

Khúc ca trên nói về nàng Làu Slam khi đã luống tuổi vẫn đi tìm người yêu cũ. Một lần mệt quá, nàng xuống suối tắm trần, vô ý để cho đàn trẻ chăn trâu nhìn thấy "cái ấy" của nàng. Bọn trẻ đặt vè và cùng hát vang để trêu nàng. Theo nhà thơ Lâm Quí, lời dịch còn thiếu chất "hài", "hóm" của nguyên bản lời ca dân gian.
· Thơ ca của vị chúa thơ làm ra
Hát ba mươi sáu ngày đêm chưa hết
(Lời ca tiếng Cao Lan:
Làng Slam tồng co háng nhằn phồng
Slam sợp lộc dì xịch mù công)

· Quả ớt dù cay cũng ăn cả vỏ
Quả chuối dù ngọt cũng bỏ vỏ ngoài
(Lời ca tiếng Cao Lan:
Hờng chiu lợt lợt héc tại pầy
Chiu chí hàn tím thút tìn ây)

· Giọng hát nàng trong như tiếng chim
Nhớ mãi câu hát của nàng
Ngày mưa đội chung nón
Ngày nè che chung ô
(Lời ca tiếng Cao Lan:
Sinh liu co si vằn hơi chau
Cóp slin mơi slan kít phong làu
Hư lợc cùng ninh than tăng slốc
Nhịt sắt cùng ninh than tày dàu)

· Bài ca chúc mối tình của em
Anh biết tính em, em chớ trách
Đêm nằm trong phòng ngủ chẳng sang
Đi ra gặp em thì em đã đi gặp người yêu
- Đừng nói nữa
Xin anh đừng nói, lòng em hãi
Để em chúc tình của anh vậy
Những người hát đêm nay có ai là người yêu em đâu
- Anh gặp em rồi, em gặp anh
Giống như cá chép gặp ao lớn
Cá chép vào ao ăn báu vật
Đôi ta gặp mặt để sắm chung giường.

 

Các tin đã đưa ngày: