Khát vọng từ mâm ngũ quả ngày tết

11/01/2016

Ngày Tết nhà nào cũng có mâm ngũ quả bày trên bàn thờ, cho dù nhà nghèo hoặc ngày tết có thể thiếu vài thứ nhưng mâm ngũ quả biểu trưng cho năm lời ước là: Phúc, Lộc, Thọ, Khang, Ninh vẫn là món cúng không thể thiếu. Mâm ngũ quả của người Việt biểu thị lòng tôn kính, biết ơn tổ tiên của các thế hệ con cháu, “ăn quả nhớ người trồng cây”. Tượng trưng cho sự “Viên tròn quả phúc” là khát vọng của gia đình trong năm mới…

          Theo sách cổ thì chữ Phúc trong ngũ quả chính là ước mong gia đình xum họp đông vui, hạnh phúc. Chữ Lộc cầu cho cả nhà được hưởng sự no đủ trong cuộc sống quanh năm. Chữ Thọ mang lời ước được sống trọn đời khỏe mạnh, sống trăm tuổi. Chữ Khang có nghĩa là an khang, an nhàn, tự tại, luôn minh mẫn, hoạt bát trong suốt cả năm. Chữ Ninh là lời ước gia đình ấm êm, tai qua nạn khỏi của cả gia đình và nhà cửa…

          Mâm ngũ quả còn là sự tượng trưng cho luật cân bằng âm dương của vũ trụ và của cuộc sống con người. Người xưa quan niệm màu xanh của hoa quả mang tính âm (nải chuối xanh, đu đủ xanh…) trái chín có tính dương (trái thơm, quả hồng, quả cam…). Mâm ngũ quả cũng tượng trưng cho thuật ngũ hành, cấu tạo nên vật chất của Trời - Đất và Con người (ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ). Mâm ngũ quả còn là tượng trưng cho hương vị của cuộc sống mà con người phải trải qua: Ngọt, bùi, chua, cay, đắng (ngũ vị, ngũ quả).

          Truyền thống dân tộc Việt Nam, ngày tết với mâm ngũ quả, có một ý nghĩa đặc biệt. Ngày Tết trên bàn thờ của mỗi gia đình người Việt, thường có một cỗ bồng có chân cao để khi cúng lễ hay ngày tết,  chủ nhân bày mâm ngũ quả gồm 5 loại trái cây có sẵn trong vườn hay mua ở chợ, để bày lên bàn thờ, như: chuối, bưởi, cam, táo, hồng xiêm, dưa hấu, quất… nhìn lên mâm ngũ quả thật đẹp mắt: màu xanh của chuối, màu vàng của phật thủ, bưởi, cam, màu hồng của quất, màu nâu của hồng xiêm… nó là ngũ quả nhưng thực tế có nhiều nhà bày đến 7, 8 loại quả trên mâm cỗ bồng.

          Ở Miền Nam, nhiều gia đình trên mâm ngũ quả ngày tết, họ chỉ bày  đúng 5 loại quả, đó là: mãng cầu, xoài, dừa, đu đủ và hồ tiêu, với ý nghĩa cầu, dừa (vừa), đủ, tiêu, xài (xoài), ý nghĩa đó ngày nay vẫn còn lưu giữ ở nhiều gia đình. Mâm ngũ quả tạo nên sinh động trên bàn thờ tổ tiên lúc xuân về. Trong sự ấm cúng, sum họp gia đình, đón xuân bên cạnh những bức tranh dân gian, cành đào đỏ thắm hay cành mai vàng rực rỡ, mâm ngũ quả mang một hương sắc tươi thơm vị đồng quê trù phú và sung túc. Mâm ngũ quả chẳng những nói lên sắc hương cây nhà lá vườn, mà còn nói lên giá trị dinh dưỡng của 4 mùa hoa trái cùng năng lượng ngũ cốc giúp cho cuộc sống của con người sinh sôi phát triển. Nguồn dinh dưỡng của hoa quả là một thần dược của thiên nhiên cung cấp cho con người mà không có vị thuốc nào thay thế được.

          Đất nước ta có bao vùng cây trái thơm ngon nổi tiếng. Miền Bắc có nhãn Hưng Yên, ổi Bo, vải Thanh Hà, hồng Lạng Sơn, mận Bắc Hà, đào Sapa, bưởi Đoan Hùng, cam Bố Hạ, cam xã Đoài, bưởi Phúc Trạch, táo Thiện Phiến… Ở Miền Nam có quýt Hương Cầm, thanh Trà Huế, loòng boong Hà Nha, dừa Tam Quan, nho Phan Rí, xoài Cao Lãnh, hồng Đà Lạt, và những vườn cây trái nổi tiếng ở Lái Thiêu và đồng bằng sông Cửu Long mầu mỡ như sầu riêng, vú sữa, chôm chôm, măng cụt, mít tố nữ, leekima, saboche, dưa hấu… Mỗi vùng mỗi loại, mỗi quả mỗi sắc là đặc sản từng miền, là món quà dân dã của khách trăm miền sau một chuyến tham quan du lịch.

          Từ mâm ngũ quả, ngoài sắc hương, hương và vị, mỗi loại còn chứa đựng một dược lý chữa được nhiều chứng bệnh nan y. Nhìn mâm ngũ quả bày trên bàn thờ của mỗi gia đình, ta cảm nhận được đất nước giàu hoa thơm quả ngọt và sự sung túc của chủ nhân sau những ngày lao động chăm chỉ cần cù. Mỗi gia đình bày mâm ngũ quả theo một cách. Nhà bày đơn giản: một nải chuối xanh với một quả bưởi, hay phật thủ.

          Chung quanh nải chuối có điểm những quả quất và những quả ớt đỏ. Có nhà bày mâm ngũ quả rất cầu kỳ, tạo nên tác phẩm nghệ thuật trông rất hài hòa và đẹp mắt. Gần đây, có nhiều gia đình dùng hoa quả tạo tranh tĩnh vật, thực. Đó là một quả bòng, quả phật thủ hoặc quả dưa hấu khá to trên một đĩa sứ lớn, đặt trên một bàn con bên cạnh lọ hoa trông rất bắt mắt thú vị. Có gia đình lấy trái cây như dứa, bưởi tạo thành các con giống như rồng phượng… rất sinh động.

          Mùa xuân là mùa hoa trái. Mùa xuân là tết trồng cây. Cây để phục vụ dựng xây, cây để cải tạo sinh thái môi trường. Cây cho hoa cho quả. Từ mâm ngũ quả ngày xuân nghĩ tới bao vấn đề nhân tình thế thái “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, người lao động luôn luôn biết ơn cây đời đã cho hoa thơm quả ngọt. Nhìn mâm ngũ quả, con người càng chiêm nghiệm lẽ sống, đời thường và cảm ơn thiên nhiên chẳng những bảo vệ ta mà còn nuôi ta suốt bốn mùa hoa trái.

Nguyễn Tuấn

Các tin đã đưa ngày: