ĐÌNH GIA VIỄN

23/08/2019

Đình Gia Viễn (gọi theo tên chữ của làng cổ Gia Viễn), còn có tên khác là đình Vẽn (tên Nôm, cũng là tên địa danh hành chính hiện tại), hiện thuộc thôn Vẽn, xã Định Trung, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc. Thôn Vẽn trước đây có tên chữ là Gia Viễn là một trong 6 thôn (xóm) của làng Định Trung (còn có tên gọi khác là làng Quyết Trung), tổng Định Trung, huyện Tam Dương. Xã Định Trung hiện nay nằm ở phía Bắc và là một trong 9 đơn vị xã (phường) của thành phố Vĩnh Yên.

Theo bản sao cuốn ngọc phả bằng chữ Hán năm 1973 còn được gìn giữ tại đình, đình Gia Viễn thờ Lỗ Đinh Sơn thất vị Thượng đẳng thần (bảy vị Thượng đẳng thần họ Lỗ ở núi Đinh), tên là:

   - Lỗ Văn Cường
   - Lỗ Văn Dũng 
   - Lỗ Văn Mẫn
   - Lỗ Văn Dực
   - Lỗ Văn Vũ 
   - Lỗ Văn Đài
   - Lỗ Thị Bồ
Lịch sử hành trạng về bảy danh tướng họ Lỗ được truyền lại như sau:

Nước ta vào cuối thời nhà Lý, tại sách Bồ Lý, tổng Lã Lương, động Tam Dương, phủ Đoan Hùng (nay là xã Bồ Lý, huyện Tam Đảo) có gia đình ông Lỗ Trọng, vợ tên Khổng Thị Liên làm nghề thuốc nam chữa bệnh cứu người và thường làm điều thiện, mọi người trong vùng đều kính phục, hiềm một nỗi hai vợ chồng tuổi đều đã cao nhưng vẫn chưa có con. Một hôm ông Lỗ Trọng lên núi hái thuốc nam, gặp tiên ông bày cho thế đất tốt, ông liền di dời hài cốt  tiền nhân đặt vào nơi huyệt đất quý đó. Về sau, bà vợ ông một đêm nằm mộng thấy sáu con hổ, một con phượng hoàng bay vào nhà mình, từ đó có mang. Đến ngày đến tháng, bà sinh hạ một bọc ba người con trai, đặt tên: Lỗ Văn Cường, Lỗ Văn Dũng, Lỗ Văn Mẫn. Sau lại sinh tiếp một bọc ba người con trai nữa và đặt tên là: Lỗ Văn Dực, Lỗ Văn Võ, Lỗ Văn Đài. Rốt lòng sinh một cô con gái đặt tên là Lỗ Thị Bảy hay Lỗ Thị Bồ. Ngày tháng trôi đi, bảy anh em cùng trưởng thành đều là anh hùng nổi tiếng ở đời, khí độ vượt hẳn người thường. Khi quân Mông Cổ sang xâm lược nước ta, vua Trần giao cho bảy anh em họ Lỗ phòng thủ phía Tây Bắc sông Lô. Bảy danh tướng nhân lệnh cho quân về Bồ Lý và Hữu Thủ, trên đường đi chiêu mộ thêm nghĩa binh. Bảy tướng chỉ huy quân sĩ đánh một trận thắng lớn khiến quân Mông Cổ phải rút chạy, lại cho quân truy kích giặc,  thừa thắng tiến đánh giải phóng La Thành. Sau khi cuộc khánh chiến chống quân Nguyên Mông thắng lợi. Vua Trần mở yến tiệc ban công trạng, phong thưởng tướng sĩ, đã phong cho bảy anh em họ Lỗ là “Lỗ Đinh Sơn Thất Vị Đại Vương”. Bảy danh tướng bái tạ và xin được về quê phụng dưỡng mẫu thân. Bảy anh em về cai quản vùng núi Đinh tổng Miêu Duệ (nay thuộc phường Khai Quang, thành phố Vĩnh Yên) và vùng Bồ Lý (huyện Tam Đảo). Tại bản doanh núi Đinh bảy anh em họ Lỗ đăng đàn làm lễ cáo bái trời đất, khao quân, thưởng tướng, ban lộc cho mọi người. Các vị giữ lại một số ít gia thần thân tín còn tất cả cho về quê hương sinh sống với gia đình. Bảy anh em họ Lỗ cát cứ và hưởng lộc tại đây, sau đó cùng hoá và được an táng ở chân núi Đinh, nhân dân vùng này và Bồ Lý lập đền miếu thờ cúng. Về sau ở nhiều sách, động ở Tam Dương được ban sắc cho phép phụng thờ Lỗ Đinh Sơn Thất Vị Đại Vương. Trong đó Bồ Lý là nơi thờ chính, mỗi năm  hai kì đều có quan trong triều về làm lễ kính tế, còn các xã, các trang khác làm phụ tế. Lấy xã Đông Lộ và Nhân Ngoại lập làm cung tả hữu, cũng được triều đình cử quan về làm lễ kính tế. Để tưởng nhớ công lao của bảy anh hùng họ Lỗ nhân dân làng Gia Viễn đã xây dựng ngôi đình để thờ phụng.

Hiện nay không còn cứ liệu nào nói đến đình Gia Viên được khởi dựng từ bao giờ. Tuy nhiên theo lời kể của các cụ cao niên thì đình Gia Viễn đã được xây dựng từ lâu đời. Trải qua thời gian dài cùng với ảnh hưởng từ các cuộc chiến tranh đình đã bị tàn phá, hư hỏng nặng và đã nhiều lần được nhân dân tiến hành tu bổ, tôn tạo lại. Năm 1963, đình được dỡ đi để lấy nguyên vật liệu để xây dựng các thiết chế văn hoá khác (nhà kho, nhà trẻ). Năm 1975, nhân dân phục hồi việc thờ cúng, dựng được 03 gian nhà ngang nhỏ trên nền cũ để phụng sự thần. Năm 1995, nhân dân tôn tạo đình với quy mô kiến trúc kiểu chữ Đinh truyền thống với 03 gian tiền tế, 02 gian hậu cung. Năm 2003, dựng tiếp một toà 03 gian trước tiền tế.

Đình Gia Viễn hiện nay được xây dựng trên khuôn viên đất rộng 116,21 m2 bao gồm ba toà: tiền tế 03 gian, trung tế 03 gian, hậu cung 02 gian. Tòa tiền tế có kích thước 10m x 6m, kiến trúc quá giang gối cột với 08 cột chịu lực bằng bê tông cốt thép, hai đầu hồi xây tường bít đốc. Tòa trung tế có kích thước bằng toà tiền tế, được dựng sát toà tiền tế. Kiến trúc quá giang gối tường, tường hồi bít đốc. Hậu cung nối liền với toà trung tế, có kích thước 6,2m x 4,2m, gian trong cùng được nâng sàn 1,7m so với nền làm khám thờ, xung quanh bưng ván, cửa khám bằng gỗ kiểu bức bàn. Toàn bộ hệ thống vì kèo bằng gỗ được bào trơn đóng bén chắc chắn, không có hoa văn trang trí. Mái đình lợp ngói mũi, trên bờ nóc toà tiền tế đắp hình “ Lưỡng long chầu nguyệt”. Trước đình có sân gạch rộng, qua sân là cổng đình kiểu tứ trụ.

Do những biến cố trong quá trình tồn tại của đình Gia Viên mà việc thờ cúng, cũng như các kỳ lễ hội diễn ra tại đình cũng có nhiều thay đổi.  Về các nghi thức, nghi lễ của lễ hội cổ truyền diễn ra tại đây đã bị mai một, không ai còn nhớ chính xác. Theo lời kể các cụ cao niên trong làng thì trước đây hàng năm dân làng vẫn tổ chức lễ hội vào các ngày mùng 3 tháng giêng (trong lễ hội có các nghi thức, nghi lễ mô phỏng lại tích bảy anh em họ Lỗ kéo quân đi đánh giặc), lễ hội diễn ra vào ngày mồng 7, mồng 8 tháng giêng (tiệc mừng công).

Hiện nay, hàng năm tại đình Gia Viễn có 5 kỳ lễ tiệc chính gồm:

- Ngày mồng 3 tháng giêng: Tiệc khai xuân. Xưa kia, từ khoảng tháng 8, tháng 9 hàng năm việc chuẩn bị lễ vật dâng thánh đã được tiến hành. Làng để riêng 1 mẫu ruộng và giao cho một gia đình nuôi lợn tế (lợn đen). Đến ngày lễ chính gia đình được giao nuôi lợn sẽ phải mang lợn ra đình. Tại đình sẽ có người được phân công làm nhiệm vụ giết lợn lấy thủ, tiết và đuôi để tế thần, tế cờ. Sau khi làm lễ tế xong cờ thần sẽ đươc treo lên ở giữa sân đình cho đến ngày tổ chức tiệc mừng công.

- Ngày 8 tháng giêng: Tiệc khao quân mừng chiến thắng. Trước  đây vào ngày mồng 7 tháng giêng nhân dân tiến hành lễ rước nghinh thánh từ miếu làng về đình. Lễ vật dâng thánh bao gồm: Lợn đen, gà trống, gạo nếp, xôi oản, trầu cau. Ngày nay, mọi công việc này do người cao tuổi trong thôn đảm nhiệm. Đội hình rước đi đầu là đoàn sư tử, tiếp theo là đội cờ, đội nhạc, chấp kích, kiệu lễ, kiệu thánh, quan viên và nhân dân. Phần tế thánh: Lễ tế chính được tiến hành vào sáng ngày 08 tháng giêng hàng năm. Chủ tế mặc áo đỏ, quan viên mặc áo xanh. Những người tham gia đội tế phải gia đình phải song toàn, không có tang. Sau khi tế lễ xong thì tổ chức phần hội có các trò chơi dân gian như cướp bóng, đẩy gậy, kéo co, chọi gà.

- Ngoài ra còn có các ngày tiệc: mùng 10 tháng 4 - Tiệc Hạ điền; mùng 10 tháng 7 - Tiệc Thượng điền.

Đình Gia Viễn hiện nay còn chắc khỏe, đảm bảo nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân địa phương. Năm 1993 địa phương đã thành lập tiểu ban quản lý di tích gồm 13 người để thực hiện việc bảo vệ, phát huy giá trị di tích. Năm 2016, đình Gia Viễn đã được xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.

Hoàng Lĩnh

Các tin đã đưa ngày: