Các di tích lịch sử cách mạng trên đỉnh núi Tam Đảo

28/04/2020

Thị trấn Tam Đảo trên đỉnh núi Tam Đảo được biết đến là một danh thắng, một khu nghỉ mát nổi tiếng. Tuy nhiên, ngoài giá trị về cảnh quan thiên nhiên, khí hậu, môi trường, nơi đây còn chứa đựng những di tích lịch sử - cách mạng ghi dấu những sự kiện có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử Vĩnh Phúc nói riêng và lịch sử Việt Nam nói chung.

Bốt Nhật và trận đánh ngày 16/7/1945

Sau cuộc đảo chính ngày 09/3/1945, Nhật đưa một đơn vị lên đóng ở Tam Đảo nhằm quản chế quan chức Pháp và ngăn chặn ảnh hưởng của Việt Minh. Thực hiện Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” của Thường vụ Trung ương Đảng, ngày 16 tháng 7 năm 1945, trung đội Việt Nam Giải Phóng Quân, đơn vị Phạm Hồng Thái đã tiến đánh nơi đồn trú của quân Nhật trên Khu nghỉ mát Tam Đảo, chính là địa điểm bốt Nhật ngày nay. Đây là một cuộc tập kích táo bạo, bất ngờ, quân và dân ta đã giành thắng lợi hoàn toàn, tiêu diệt đồn binh Nhật, bắt sống quan và lính Nhật, giải phóng hàng trăm tù nhân người Việt và người Pháp đang bị giam cầm, quản thúc.

Trận đánh có ý nghĩa lịch sử trọng đại và sâu sắc, diễn ra khi Nhật chưa đầu hàng đồng minh, khẳng định và làm nổi bật chiến công quân và dân ta tại Tam Đảo đã giành được chính quyền từ tay phát xít. Trận đánh lại diễn ra trên một địa bàn chiến lược, trấn ngự giữa miền đồng bằng và vùng núi rừng Việt Bắc, tại một khu nghỉ mát nổi tiếng gần Hà Nội, nơi có nhiều người nước ngoài và người Việt Nam, nên tạo được tiếng vang lớn, mang nhiều ý nghĩa và bài học quan trọng: Bài học về sự vận dụng sáng tạo đường lối kháng chiến của Đảng ta, sự dũng cảm, mưu trí, dám hy sinh của quân và dân ta. Bài học về xây dựng cơ sở quần chúng, thâm nhập vào địa bàn, bí mật tổ chức lực lượng; cảm hoá người nước ngoài, vận động tù nhân người Việt và người Pháp đang bị quản chế, vận động và phối hợp với lực lượng Bảo an binh trong cuộc tấn công tập kích quân Nhật. Bài học về sự phối hợp lực lượng tại chỗ và tiếp viện của Trung đội giải phóng quân Phạm Hồng Thái; lợi dụng địa hình, địa thế của Tam Đảo để bao vây, khống chế, chặn đường rút lui và tiếp viện của quân Nhật. Đây là những bài học và là kinh nghiệm quý đối với quân và dân ta trong suốt cuộc trường kỳ kháng chiến chống quân xâm lược Pháp và cho cả thời kỳ chống Mỹ cứu nước sau này.

Hiện di tích của trận đánh này còn lại là một lô cốt nổi hình trụ lục giác, nằm phía sau khách sạn Ngôi Sao, thường gọi là bốt Nhật.

Sở chỉ huy của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong chiến dịch Trần Hưng Đạo (1950 - 1951)

Sau trận đánh đồn phát xít Nhật, Tam Đảo lại được chọn làm Tổng hành dinh, Sở Chỉ huy của Đại tướng Võ Nguyên Giáp từ ngày 25/12/1950 đến 16/1/1951 trong Chiến dịch Trần Hưng Đạo để chỉ huy chiến dịch mới ở miền Trung du. Lần đầu tiên bộ đội ta, cả chủ lực và địa phương trực tiếp đọ sức với nhiều binh đoàn cơ động của Pháp trên địa hình đồi núi thấp và đồng bằng. Mục tiêu của chiến dịch này là mở rộng vùng giải phóng, tổ chức chiến tranh du kích vùng địch hậu miền Trung du, bảo vệ căn cứ địa Việt Bắc, chuyển từ du kích chiến sang vận động chiến, từ giai đoạn cầm cự sang tổng phản công. Từ trên Tam Đảo có thể theo dõi tình hình mặt trận cả ở 2 hướng Thái Nguyên và Vĩnh Yên. Từ nơi đây, Đảng uỷ Chiến dịch Trần Hưng Đạo đã trực tiếp ra những mệnh lệnh chỉ huy, góp phần quan trọng vào thắng lợi của Chiến dịch này.

Hiện nay, Sở Chỉ huy trên Tam Đảo chỉ còn căn hầm đã bị vùi lấp trong khu vực biệt thự của Toàn quyền Đông Dương, nay là Lâu đài Tam Đảo (Château De Tamdao).

Hệ thống hầm chỉ huy của Bộ Chính trị trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ

Vào đầu thập kỷ 60 của thế kỷ XX, khi đế quốc Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng đã chọn Tam Đảo là nơi xây dựng hệ thống hầm hào trú ẩn. Hệ thống này được triển khai xây dựng và hoàn thành trong năm 1965, do Trung đoàn 600, Bộ Tư lệnh Công binh thiết kế và xây dựng, gồm có 5 hầm:

1/ Hầm số 1 trong khu biệt thự 18A do Ban Quản trị Kinh tế, Văn phòng Trung ương Đảng quản lý. Khu biệt thự rộng 600 mét vuông, là nơi làm việc, nghỉ ngơi, tĩnh dưỡng của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước trong những năm kháng chiến chống Mỹ và những năm gần đây. Sinh thời đồng chí Lê Duẩn, Nguyên Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng thường xuyên về đây nghỉ ngơi và làm việc. Đồng chí Trần Đức Lương, Nguyên Chủ tịch nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, hầu như là cách năm lại về đây nghỉ ngơi một hai tuần.

Về hầm trú ẩn: Được thiết kế ngay lối cửa phụ của khu nhà. Hầm có hai cửa, một cửa vào và một cửa thoát hiểm. Đường hầm rộng 0,9 mét, cao 2 mét, có 12 bậc xuống chiều dài 28 mét, được thiết kế hình chữ Z, tường chắn được xây bằng đá dày 1 mét, phía trên nóc hầm được kè một lớp đá dày khoảng 9-10 mét, mặt trên được trồng cỏ và cây xanh xung quanh tránh sự phát hiện của máy bay địch. Hiện nay hệ thống hầm này đã xuống cấp, bị nước thẩm thấu, hệ thống điện bị hỏng, đi vào rất khó khăn.

2/ Hầm số 2 trong khu biệt thự 18B, cũng do Ban Quản trị Kinh tế, Văn phòng Trung ương Đảng quản lý. Khu nhà này được thiết kế 3 tầng, rộng 500 mét vuông. Sinh thời Nguyên Thủ tướng Phạm Văn Đồng thường xuyên về đây làm việc, nghỉ ngơi tĩnh dưỡng cho đến những ngày cuối đời. Bác Trường Chinh cũng đã nhiều lần về đây nghỉ ngơi.

Hầm trú ẩn được thiết kế gần biệt thự, cửa hầm liền kề cửa chính của nhà nghỉ, cửa thoát hiểm có tầm nhìn rất tốt, tại đây có thể quan sát bằng ống nhòm toàn bộ phía tây dãy núi Tam Đảo. Hầm dài 27 mét, có 20 bậc lên xuống,  một cửa vào, một cửa thoát hiểm, đường hầm rộng 0,9 mét cao 2 mét, trong hầm có phòng họp rộng 12 mét vuông, được xây toàn bộ bằng đá dày 1 mét, trên nóc hầm được kè đá dày 9 - 10 mét.Trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, hầm này đã có lần là nơi Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương tổ chức họp bàn kế hoạch tác chiến. Hầm này trước đây được trang bị đầy đủ hệ thống điện thoại, điện lưới, có thể kê được bàn ghế, giường nằm để phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ huy chiến đấu của Bộ Chính trị.

3/Hầm số 3 tại Nhà Rông, được thiết kế hình cánh cung, sát mép đường giao thông, cạnh sườn núi. Khu vực Nhà Rông từng là nơi nghỉ và làm việc của Bác Hồ khi lên khu nghỉ mát Tam Đảo. Giờ chỉ còn lại ngôi nhà, không có đồ vật gì khác. Kiến trúc Nhà Rông theo kiểu nhà sàn làm bằng gỗ, gồm có 6 phòng, diện tích 385m2. Bên dưới có một hầm tránh bom dài 26m, rộng 0,9m, cao 2m, có một cửa vào và một cửa thoát hiểm, hiện cả hai cửa hầm đều bị bịt kín.

4/Hầm số 4 nằm phía sau khách sạn Ngôi Sao. Nằm giữa phía sau của khách sạn Ngôi Sao. Cũng như các hầm khác có một cửa vào và một cửa thoát hiểm. Đường hầm dài 28 mét, rộng 0,9 mét, cao 2 mét, xây bằng đá dày 1 mét, hầm này được thiết kế hình chữ chi đi lại lắt néo, bí mật, phía trên nóc hầm kè một lớp đá dày 7-8 mét. Hiện nay trong hầm chứa đầy rác thải, không thể đi vào được.

5/Hầm số 5 ở cạnh nhà nghỉ Công đoàn cũ. có hai cửa, một cửa vào và một cửa thoát hiểm, đường hầm được thiết kế hình chữ Z, dài 26 mét, rộng 0,9 mét, cao 2 mét, trên nóc hầm được phủ một lớp đá dày từ 7-8 mét.

Theo đánh giá của Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Vĩnh Phúc “Cả 5 hầm trú ẩn trên tuy được thiết kế ở 5 địa điểm khác nhau, nhưng kết cấu, kiến trúc, kích thước gần giống nhau, tạo thành một thế trận phòng thủ vững chắc liên hoàn, nằm tại trung tâm thị trấn Tam Đảo, hàm chứa nhiều ý nghĩa lịch sử”. Vào thời điểm năm 1965, dưới làn bom đạn dày đặc của Mỹ, dù cho đường lên đỉnh núi Tam Đảo cực kỳ quanh co, hiểm trở, đường đất lầy lội, có nhiều đoạn cua tay áo, đi lại rất khó khăn, nhân dân Tam Đảo và các chiến sĩ Công binh của Trung đoàn 600 đã không quản ngày đêm, mưa phùn gió bấc, đường xá trơn trượt, vận chuyển hàng chục nghìn mét khối đá, sắt thép, xi măng, vừa xây dựng vừa chống trả những đợt oanh tạc của địch, xây dựng nên một hệ thống hầm trú ẩn an toàn bí mật cho các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước. Bên cạnh hệ thống hầm trú ẩn, còn có hai  biệt thự nhà nghỉ Trung ương 18A và 18B, nơi các đồng chí Trường Chinh, Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng, Trần Đức Lương, Nông Đức Mạnh… đã nhiều lần về đây làm việc và  nghỉ ngơi, tĩnh dưỡng. Vì vậy có thể khẳng định rằng hệ thống hầm trú ẩn của Bộ Chính trị nằm trên đỉnh núi Tam Đảo là một chứng tích lịch sử, một địa bàn kháng chiến trong lòng đất.         

Tuy vậy, sau nhiều năm hoà bình, cùng với sự tàn phá khốc liệt của thời gian, sự phát triển của cơ chế thị trường, nhiều khách sạn, nhà nghỉ đã xây dựng chen lấn, thậm chí có những hầm trú ẩn bị rác thải lấp đầy, cửa hầm đã xây bịt kín. Một chứng tích mang nhiều ý nghĩa lịch sử, nhưng nhiều năm qua không phát huy được tác dụng, ngược lại, tất cả các hầm trú ẩn này hiện nay đều gần như đã trở thành phế tích.

Có thể thấy hệ thống di tích lịch sử cách mạng ở thị trấn Tam Đảo khá dày đặc, nhưng chưa được đầu tư, quản lý, khai thác, đa số nằm trong tình trạng hoang phế, hư hại, nguy cơ mất di tích rất lớn. Rất cần có ngay một quy hoạch di tích lịch sử văn hóa nói chung (di tích lịch sử - cách mạng nói riêng) trên địa bàn thị trấn Tam Đảo. Đặc biệt cần có sự quan tâm của các cấp, các ngành có liên quan để thực hiện đầu tư phục hồi, tôn tạo các di tích lịch sử - cách mạng có ý nghĩa quan trọng này và đưa vào khai thác phát huy giá trị, biến thành thế mạnh của một khu du lịch nghỉ mát nổi tiếng như thị trấn Tam Đảo.

    Hoàng Lĩnh

          (Phòng Quản lý di sản - Sở VHTT&DL Vĩnh Phúc)

Các tin đã đưa ngày: