Góp phần làm sống lại làn điệu dân ca trên quê hương Hai Bà Trưng

31/07/2013

Làn điệu hát dân ca Xa Mạc cái nôi của giòng hát ví có từ lâu đời thuộc trang Xa Mạc, Châu Liên Mạc, huyện An Lạc, phủ Tam Đái, Đạo Sơn Tây. Nơi đây có con sông Hồng chảy qua được bồi đắp lớp phù sa màu mỡ giúp cho nghề trồng lúa nước và dâu tằm phát triển.
        Về thông thương phát triển, dân chài lưới thuyền bè khắp nơi lui tới qua lại thuận lợi. Để làm quen và ngụ cư tại đất này, những người dân Vạn chài giao lưu và đối nội với những câu hát ví của thanh niên nam nữ trong làng. Tên tiếng hát “Xa Mạc” có từ đấy “Xa Mạc” là tiếng hát của làng từ xa (“xa” là tiếng hát từ phía xa xa còn “Mạc” là làng).
        Xuất xứ của Xa Mạc từ ba làn điệu chính đó là: Thứ nhất hát trên sông nước, thứ hai hát về ngày Hội cấy cày, thứ ba hát về kéo kén xe tơ.
Hát Xa Mạc rất phong phú có nhiều giọng: Hát ví, hát đối, hát ghẹo, hát đố, hát giao duyên, hát trống quân, hát ống, hát lý hành vân, hát cò lả, hát đúm…
Nhưng tựu chung là hát theo thể thơ lục bát, giọng hát vừa ngân vừa ca theo nội dung tình cảm chủ đề muốn thể hiện.
        Chúng tôi được tiếp xúc trò chuyện với một số cụ nghệ nhân cao tuổi hơn 70 đến 95 tuổi. Các cụ đã hát Xa Mạc từ lúc còn rất trẻ 15-16 tuổi: Cụ Kiều Xuân Long 76 tuổi nói: “Làn điệu Xa Mạc của quê hương chúng tôi trước khi chúng tôi lớn lên đã có từ lâu đời. Nay truyền lại cho con cháu lớp trẻ và chúng tôi tin tưởng rằng lớp trẻ này sẽ giữ được những lời ca của quê hương Xa Mạc không bị mai một”.
        Tuy tuổi đã cao nhưng các cụ rất vui, có cụ đang yếu mệt, song sẵn lòng tiếp chuyện chúng tôi, để giới thiệu về nguồn gốc xuất xứ ra đời, về thời điểm hát và các giọng hát Xa Mạc đã đi vào đời sống như thế nào… tôi được ghi lại rất nhiều các giọng, các bài về nội dung chủ đề khác nhau, tôi xin trích giới thiệu một vài bài tiêu biểu: - Cụ Nguyễn Văn Mộc 84 tuổi hát:

Hát ống
Trống quân, trống quýt, trống còi
Tôi chả lấy nó, nó cứ đòi lấy tôi…
Hát trống quân
Anh đi em dặn chứ Anh rằng:
Sông sâu chớ lội, Đò đầy mà đi chớ đi
Đường xa thì Anh chớ quản chi
Đường về thanh vắng chớ đi một mình
Hát Xa Mạc
Hỡi cô mà thắt bao xanh
Có về Xa Mạc với Anh thì về
Xa Mạc cũng có cây Đề
Có hoa Thiên lý, có nghề ươm tơ
Gái thì bắt ốc, bắt cua
Giai thì ghép cối, khi thừa tiền tiêu
Ngoài đồng ruộng đất phì nhiêu
Một năm hai vụ sớm chiều tăng gia
Tối về đàn hát, xướng ca
Trẻ, già, trai, gái mặn mà vui chơi
Tiếng đồn khắp tiếng mọi nơi
Tiếng hát Xa Mạc, xa xôi dịu hiền.

        - Cụ Nguyễn Thị Phúc 95 tuổi, trước khi hát cụ nói: “Tôi hát giọng nào cũng được, hát ngược cũng được, hát xuôi cũng được, nói cũng vậy, muốn hát, muốn nói gì hoạ được ngay: Hoạ sông, hoạ núi, hoạ rừng, hoạ tàu bay… cụ cười và nói vui”:
Ngồi rồi tôi cũng hát chơi

Tôi xin ông ngược, bà xuôi đừng cười
Ai cười tôi cũng xin can
Đánh cờ tuỳ nước, chơi đàn tuỳ cung.
Hát ví (Giao duyên)
Mười mừng hai thử hội này
Chín mừng ta gặp nhau đây thử tình
Tám mừng nên nghĩa với tình
Bảy mừng Bác Mẹ sinh thành đẹp đôi
Sáu mừng chỉ ước vẹn mời
Năm mừng duyên phận của giời sui nên Bốn mừng gặp được bạn hiền
Ba mừng giãi tấm lòng thiền đôi ta
Hai mừng ta lại gặp ta
Một mừng nguyệt lão răn già cho dân.

        Làn điều dân ca hát Xa Mạc ra đời từ trong đời sống của nhân dân được chắt lọc, trau chuốt và gắn bó với quá trình lao động sản xuất, với tình yêu quê hương đất nước, truyền thống dựng nước và giữ nước… đã đi vào đời sống tinh thần trở thành suy nghĩ, sự rung động của tâm hồn, tình cảm, lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác cho đến hôm nay.
Đoàn làm phim chúng tôi được địa phương giúp đỡ dựng lại một số cảnh sinh hoạt, lao động sản xuất… minh hoạ cho những sắc thái tiêu biểu của làn điệu hát dân ca Xa Mạc:
        - Cảnh một: Khúc sông Cà Lồ nhánh sông Tiên Đài chảy qua địa phận thôn Xa Mạc. Chảy về Can Bi, những chiếc thuyền neo đậu bến sông. Những người dân chài ngồi vá lưới sửa cần câu ở đầu thuyền, một chiếc thuyền khá từ từ chống sào vào bờ. Làn điệu hát ví quen thuộc cất lên giữa người trên bờ với người quen sông nước.

Hát ví
Khoan khoan chú lái đò ơi
Ghé thuyền vào bến, chị em tôi nhờ
Nhịp cầu ai cấm bao giờ
Cho tôi sang nước đợi chờ đã lâu.
Hát Xa Mạc
Ngồi trên mỏm đá buông câu
Vì ai sui dục cá sầu không ăn
Chiều chiều ra đứng bờ sông
Nhìn về quê mẹ mà không có đò.
- Cảnh lao động sản xuất: Nơi đây nghề trồng lúa cấy cày và trồng Dâu tơ tằm phát triển. Trong lao động sản xuất những ngày công vụ, hay lúc gần trưa để quên đi cái mệt nhọc, tiếng hát cò lả, hát ví, giọng cày cấy ca ngợi mùa màng, kể việc đồng áng lại được thể hiện:

Hát ví

Mong cho tháng sáu đôi mùa
Em cấy ruộng dưới, anh bừa ruộng trên
Ước gì ruộng dưới dích lên
Ruộng trên dịch xuống, đôi bên giao hoà
Lòng em muốn kết giao hoà
Để anh khuyên gió, gió đừng rung cây
Ví dù anh bừa chả nên
Thời anh xuống ruộng cấy, em lên em cầm bừa.

Hát Cò lả

Chân mây, mây đã tỏ tỏ bông hồng
Chị làm cỏ lú, em giồng giồng cây khoai
Tính tình tang, tang tính tình, cô mình rằng, cô mình ơi, rằng có nhớ, nhớ ta không, rằng có nhớ, nhớ ta không.
- Cảnh quay tơ và tình yêu đôi lứa: Người quay tơ buộc sợi dây tơ tằm vào ống suốt, nối qua hàng rào tới ống suốt của người bên kia. Đôi nam nữ vừa làm việc vừa hát đối đáp với nhau trong buổi tối trăng thanh gió mát mà họ không nhìn rõ mặt nhau.

Hát đối

Nữ: Em về dệt cửi trên khung
Để anh đọc sách cùng chung một đùn
Vải em, em bán lấy tiền
Em mua lụa liền may áo cho anh
Nam: Hôm nay anh đến chơi nhà
Thấy em tựa cửa bên hè quay tơ
Nữ: Đời người là mấy giấc mơ
Anh mơ chinh chiến, em mơ bóng chàng
Trong mơ em vẫn ngỡ ngàng
Tay em dệt lụa, mong chàng bên em
Nam: Em về hỏi mẹ cùng cha
Hỏi rằng có lấy chồng xa anh chờ.
Nữ: Thầy mẹ anh nghiệt lắm anh ơi
Biết rằng có được sống đời với nhau?
Hay là vào trước, ra sau
Cho cực lòng thiếp, cho đau lòng chàng!
Nam: Em về đến thử nhà Anh
Thử xem thầy mẹ tính tình ra sao
Thầy mẹ anh quý nhất có nàng dâu
Chỉ ăn với ngủ, biết đâu phải làm
Nữ: Nên chăng anh nói đôi lời
Chẳng nên ăn nói một lời mà chi
Nam: Để anh mua ván, bắc cầu
Đón người dâu thảo, qua cầu sang chơi
Nữ: Chàng hỏi thì thiếp xin tha
Măng non mới mọc, nên chưa đan sàng
Nam: Ngoài chợ có thiếu gì gang
Tre non đủ lá anh đan sàng cho vui
Nữ: Em về anh chẳng cho về
Anh nắm vạt áo anh đề câu thơ
Nam: Thơ rằng ba chữ rành rành
Chữ trung, chữ hiếu, chữ tình là ba
Trong việc thể hiện tình yêu đôi lứa, ngoài hát đối còn hát ví, tình yêu còn đợc sàng lọc, thử thách qua cách hát.
Hát ví
Khăng khăng cửa đóng then cài
Người trong có nhớ người ngoài hay không
Khăng khăng cửa đóng then đồng
Nhớ thì có nhớ, nhưng không được vào.

        - Cảnh lễ hội ở đình Xa Mạc: Ngày lễ hội đình Xa Mạc đợc tổ chức vào ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm .....
        Trong đình các cụ ông, cụ bà chỉnh tề lễ phục áo dài, khăn đóng, thắp hương làm lễ trong âm thanh của bài nhạc lễ chống chầu...
        Ngoài sân đình nhộn dịp đông đúc người dân đi dự hội, hai nhóm nam nữ tụ lại trong trang phục rực rỡ đủ sắc màu họ hát đối đáp nhau. Hát đối

Qua đình ngả non trông đình
Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu... Nữ: Đi đâu từ sớm tới giờ
Tim ngóng, tim đợi, tim chờ, tim mong
Nam: Ở nhà Anh mới ra đây
Gặp chúng gặp bạn, anh nay gặp nàng.
Ước gì sông cạn một gang
Bắc cầu chim đúa, anh sang với nàng
Nữ: Muốn sang nhưng chẳng dám sang
Vì sông ngăn cách, Em biết sang lối nào?
Nam: Thoạt tiên anh có lời chào
Chào em bên ấy, cô nào hát tối hôm qua?
Nữ: Mời gần, đâu phải người xa
Thôn một bên ấy, thôn ba bên này
Vì thời nước vẫn còn đầy
Ước gì sông cạn, để bên này Em sang
Em sang mời chàng sơi miếng trầu này
Dù mặn, dù nhạt, dù cay, dù nồng
Nam: Thầy mẹ anh khao khát có đêm ngày Muốn được dâu thảo khéo tay hay làm.

- Cảnh các cụ nghệ nhân truyền dạy hát cho lớp em nhỏ tại nhà một cụ nghệ nhân trong thôn, các cụ già ngồi thành nhóm, các em nhỏ trai gái ngồi xen giữa.
Một cụ bà nghệ nhân hơn 70 tuổi ngồi cùng các em đang hướng dẫn hát Xa Mạc cho các em, cụ hát mẫu và dạy từng câu, hát câu nọ dạy tiếp câu sau cho đến hết bài. Các em nhỏ tiếp thu rất nhanh.
Hát ví

Ai về Xa Mạc quê tôi
Quê hương nay đã đổi thay từng giờ
...
Quê tôi Yên Lãng rừng xanh
Chiến khu bãi sậy, Mê Linh anh hùng
Phía Nam là giải sông Hồng
Phía Bắc bao bọc có sông Cà Lồ
Bút nào tả hết nên thơ

        Lời nào nói hết tâm tư dân mình...
        Qua chuyến đi làm phim: “Tìm về một làn điệu dân ca” tôi được cảm nhận cái hay, cái đẹp, sự sâu lắng, mượt mà, rung cảm qua giọng ngân, tiếng hát của người dân địa phương thể hiện trong tâm tưởng của tôi còn vọng mãi giai điệu những câu hát của làn điệu dân ca Xa Mạc. Di sản Văn hoá quý báu từ lâu đời lưu truyền lại, nó vẫn trường tồn trong kho tàng Văn hoá truyền thống của Vĩnh Phúc, góp phần gìn giữ bản sắc Văn hoá dân tộc.

                                                                                                                                                  Trần Huynh

Các tin đã đưa ngày: