Phát huy giá trị các Di sản Văn hóa qua công tác trưng bày, phục vụ khách tham quan Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc

01/08/2013

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc đã nêu: “Di sản văn hoá là tài sản vô giá gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc văn hoá dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu văn hoá. Hết sức coi trọng bảo tồn, kế thừa phát huy những giá trị văn hoá truyền thống (bác học và dân gian), văn hoá cách mạng, bao gồm cả văn hoá vật thể và phi vật thể”. Trên cơ sở định hướng quan trọng này, được sự quan tâm của Tỉnh uỷ, UBND tỉnh và sự ủng hộ của các Bộ, Ngành ở Trung ương, các Sở, Ban Ngành của tỉnh trong việc tổ chức thi công dự án trưng bày nội thất Bảo tàng tỉnh; Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc đã trọng thể khánh thành hệ thống trưng bày thường trực giai đoạn I - Nội dung trưng bày Vĩnh Phúc từ thời kỳ tiền sơ sử đến trước năm 1930 đúng vào dịp kỷ niệm 55 năm cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2-9.

Nhìn lại chặng đường đã qua, hoạt động trưng bày và phục vụ khách tham quan của Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc có thể thấy, thời gian tuy không dài (so với các bảo tàng đã có nhà trưng bày trên toàn quốc) nhưng hoạt động này đã thu được những thành tựu đáng khích lệ, góp phần không nhỏ vào công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị các di sản văn hoá của tỉnh, dân tộc.

Sau 9 năm khánh thành và đưa vào hoạt động hệ thống trưng bày thường trực giai đoạn I, gồm 3 phòng:

- Phòng mở đầu: Giới thiệu diên cách địa lý tự nhiên, các loại mẫu đất, khoáng sản, cảnh quan, địa hình và các di vật lịch sử tiêu biểu minh chứng cho sự có mặt của người Việt cổ trên đất Vĩnh Phúc từ thời đại đồ đá cũ (văn hoá Sơn Vi) đến thời đại kim khí (Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn) trong đó Đồng Đậu là một di tích tiêu biểu nhất không chỉ thuộc văn hoá Đồng Đậu mà còn chứa đựng cả 4 giai đoạn từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn, nền tảng cho việc hình thành quốc gia đầu tiên của dân tộc: thời đại các vua Hùng.

- Phòng số 1: Trưng bày về đời sống văn hoá của nhân dân các dân tộc Vĩnh Phúc (chủ yếu là 4 dân tộc Kinh, Sán Dìu, Cao Lan, Dao) thông qua các sưu tập y phục, trang sức, phong tục tập quán, tín ngưỡng, đồ dùng sinh hoạt, đời sống canh tác của 3 vùng đồng bằng, đồi núi, trung du và một số lễ hội tiêu biểu mang đậm sắc thái văn hoá địa phương.

- Phòng số 2: Giới thiệu về truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của nhân dân Vĩnh Phúc từ đầu công nguyên đến năm 1930, tiêu biểu là các cuộc khởi nghĩa: Hai Bà Trưng chống ách đô hộ của phong kiến phương Bắc, năm 40- 43; Lý Bôn xây dựng căn cứ hồ Điển Triệt chống quân Lương (thế kỷ 6); Nguyễn Khoan và thành Gia Loan, thế kỷ 10; Trận chiến Bình Lệ Nguyên, danh tướng Lân Hổ, thế kỷ 13; Trần Nguyên Hãn và quê hương Sơn Đông, thế kỷ 15; Nguyễn Danh Phương và căn cứ Thanh Lanh - Ngọc Bội, thế kỷ 18; Đầu thế kỷ 20 có Đề Thám và căn cứ Sáng Sơn năm 1909; Đội Cấn và cuộc binh biến Thái Nguyên, năm 1917; Nguyễn Thái Học với phong trào Việt Nam Quốc dân Đảng, năm 1930.
Với hơn 2000 hiện vật, tài liệu, hình ảnh trưng bày trên diện tích 700m2, hệ thống trưng bày thường trực cùng với các khâu công tác khác của Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc khẳng định vị thế của mình là một thiết chế văn hoá quan trọng trong cộng đồng các dân tộc ở Vĩnh Phúc nói riêng và cộng đồng các dân tộc Việt Nam nói chung, thiết thực phục vụ đông đảo nhân dân trong tỉnh, khách tham quan trong nước và quốc tế.

Thống kê cho thấy, 9 năm qua Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc đã đón gần 1000 đoàn khách tham quan và nhiều khách tham quan riêng lẻ với số lượt khách là 450.000 lượt người, gồm khách tham quan trong tỉnh, ngoài tỉnh và khách quốc tế.

- Khách tham quan trong tỉnh: Bảo tàng là một thiết chế văn hoá nhằm giới thiệu lịch sử tự nhiên, lịch sử xã hội của tỉnh thông qua các tài liệu, hiện vật nên Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc được các tầng lớp nhân dân trong tỉnh tới tham quan học tập, nghiên cứu nâng cao sự hiểu biết về truyền thống lịch sử, vùng đất, con người Vĩnh Phúc. Tổng số khách tham quan bảo tàng cho thấy, hàng năm có khoảng gần 50.000 lượt người. Nhiều khách tham quan đánh giá cao và coi là địa chỉ đỏ trong hoạt động công tác thường xuyên của đơn vị mình như: tìm hiểu truyền thống lịch sử tỉnh của các đồng chí lão thành cách mạng các huyện, thành, thị; hoạt động tham quan, học tập ngoại khoá nhằm bổ trợ cho các môn học lịch sử của trường trung học cơ sở Minh Quang (Tam Đảo), THPT Trần Phú (Vĩnh Yên), Cao đẳng Sư phạm Vĩnh Phúc,... Qua tham quan trưng bày, Bảo tàng tỉnh cũng đã nhận được nhiều ý kiến quý báu đóng góp cho nội dung trưng bày đồng thời cung cấp và hiến tặng nhiều tư liệu, hình ảnh, hiện vật thiết thực phục vụ hệ thống trưng bày và làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hoá tỉnh nhà.

- Khách tham quan ngoài tỉnh: Chiếm hơn 1/5 số lượng khách tham quan Bảo tàng, qua thời gian mở cửa Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc đã đón gần 80.000 lượt khách từ các địa phương trong nước tới tham quan như: Thanh Hoá, Nam Định, Thái Nguyên, Bến Tre, Bình Định, Yên Bái, Kiên Giang, Kon Tum…, nhiều địa phương trong nước xem đây là một địa điểm tham quan và trao đổi học tập kinh nghiệm áp dụng vào công tác trưng bày bảo tàng tỉnh như: Thái Bình, Hải Dương, Bắc Giang, Hà Nam, Hà Giang...
- Khách quốc tế: Riêng đối với khách quốc tế, mặc dù là một bảo tàng khảo cứu địa phương, thời gian mở cửa trưng bày chưa lâu song số lượng các đoàn khách quốc tế đến tham quan cũng đáng ghi nhận, chỉ tính riêng năm 2001 (chỉ sau một năm mở cửa) đã có 15 đoàn khách nước ngoài đến tham quan. Đến nay số lượng khách nước ngoài đến tham quan Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc là 200 đoàn với 20.000 người gồm các quốc tịch: Anh, Pháp, Đức, Hàn Quốc, Trung Quốc, Canada, Lào...
Đặc biệt, Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc đã vinh dự đón các đồng chí lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước như: nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt, Chủ tịch nước Trần Đức Lương, Chủ nhiệm UBKT Đảng Trương Tấn Sang, Trưởng Ban Tư tưởng Văn hoá Trung ương Nguyễn Khoa Điềm, Bộ trưởng Văn hoá Thông tin Lê Doãn Hợp và nhiều đồng chí lãnh đạo các Bộ, Ban, ngành ở trung ương, lãnh đạo các tỉnh bạn tới tham quan.

Ngoài hệ thống trưng bày thường trực, Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc còn phối hợp với một số bảo tàng ở Trung uơng, bảo tàng các địa phương, các đơn vị ở trong tỉnh tổ nhiều các cuộc trưng bày chuyên đề, các cuộc triển lãm nhân những ngày lễ lớn của dân tộc và chào mừng các sự kiện chính trị trọng đại diễn ra trong năm. Từ năm 1998 đến nay, Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc đã tổ chức 30 cuộc trưng bày chuyên đề, triển lãm lưu động. Nhiều di sản văn hoá dân tộc tiêu biểu lựa chọn từ những bảo tàng Trung ương được tổ chức thành các trưng bày chuyên đề với nội dung trưng bày sâu sắc phong phú, hình thức đẹp, hấp dẫn, quy mô hoành tráng, tiêu biểu là các trưng bày chuyên đề: Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (Kho báu từ 5 con tàu cổ dưới đáy biển Việt Nam), Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Sưu tập các tác phẩm mỹ thuật dân gian chọn lọc), Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (Tặng phẩm của nhân dân thế giới và nhân dân Việt Nam tặng Đảng, Nhà nước và Chủ tịch Hồ Chí Minh), Trung tâm Bảo tồn Văn hoá Dân tộc (Cổ vật tư nhân 13 tỉnh, thành phố), Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc (Di chỉ khảo cổ học Đồng Đậu và Di sản văn hoá Vĩnh Phúc, gốm mỹ thuật đương đại Vĩnh Phúc...) Nhiều cuộc trưng bày lưu động gắn với nội dung của các lễ hội tiêu biểu, các cuộc vận động, các cuộc hội thảo khoa học và các ngày lễ lịch sử trọng đại của dân tộc được trưng bày tại các địa phương: “Những lần Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm Vĩnh Phúc”, “Tây Thiên trong lịch sử”, “Tam Đảo xưa và nay”... góp phần giới thiệu tuyên truyền, giáo dục truyền thống, sắc thái văn hoá địa phương, đưa các hoạt động văn hoá hướng về cơ sở.

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác trưng bày và phục vụ khách tham quan Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc còn một số những tồn tại hạn chế như:

- Các hiện vật trưng bày còn dàn trải, chưa điển hình, hấp dẫn.
- Kiến trúc ngôi nhà diện tích còn hẹp chưa ăn nhập với nội dung đặc biệt là tuyến tham quan lặp lại chưa đúng tuyến.
- Trang thiết bị trưng bày và phục vụ công tác thuyết minh còn lạc hậu đội ngũ cán bộ thuyết minh viên trưng bày chưa kinh nghiệm, còn yếu và thiếu chưa đáp ứng được với yêu cầu phát triển của một bảo tàng hiện đại.

Bảo tàng là một thiết chế văn hoá của tỉnh với chức năng là cơ quan nghiên cứu khoa học và giáo dục phổ biến khoa học, có nhiệm vụ nghiên cứu, sưu tầm, kiểm kê, bảo quản và trưng bày những hiện vật về lịch sử tự nhiên, lịch sử xã hội của tỉnh nhằm giáo dục truyền thống, nâng cao lòng tự hào dân tộc, lòng yêu quê hương đất nước tới các tầng lớp nhân dân. Với phương châm lấy ngắn nuôi dài, làm đến đâu đạt hiệu quả đến đấy, đảm bảo tính khoa học tiên tiến song phải phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của tỉnh, nên trưng bày bảo tàng phải tiến hành từng bước, nhiều giai đoạn, tiến tới có một thiết chế văn hoá đồng bộ để phục vụ khách tham quan hiệu quả, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao. ở giai đoạn 1, hệ thống trưng bày mới chỉ giới thiệu nội dung trưng bày Vĩnh Phúc từ thời kỳ tiền sơ sử cho đến năm 1930, tuy đã đạt được một số kết quả đáng khích lệ song mới chỉ là bước đầu, đang trong giai đoạn hiện đại hoá nhằm đáp ứng nhu cầu tìm hiểu văn hoá ngày càng cao của đông đảo quần chúng nhân dân. Để nội dung trưng bày có bước đi mới hơn và đạt hiệu quả xã hội cần có sự đầu tư rất nhiều, xin nêu một số suy nghĩ về thực hiện công tác trưng bày và phục vụ khách tham quan trong thời gian tới.
Xây dựng nội dung trưng bày

Từng bước chỉnh lý bổ sung trưng bày thường trực giai đoạn 1: Vĩnh Phúc từ thời kỳ tiền sơ sử đến năm 1930 cho ngày một hoàn chỉnh, đồng thời phải tiếp tục nghiên cứu xây dựng nội dung trưng bày giai đoạn 2 - Vĩnh Phúc từ năm 1930 đến nay gồm các chủ đề sau:

- Vĩnh Phúc trong cuộc cách mạng dân tộc dân chủ (1930-1954).
+ Quá trình thành lập Đảng cộng sản. và khởi nghĩa giành chính quyền Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Vĩnh Phúc
+ Vĩnh Phúc trong kháng chiến chống thực dân Pháp.
- Vĩnh Phúc trong sự nghiệp xây dựng CNXH và đấu tranh thống nhất nước nhà (1955-1975).
+ Vĩnh Phúc 10 năm đầu xây dựng CNXH.
+ Vĩnh Phúc vừa sản xuất, vừa chiến đấu chi viện cho chiến trường miền Nam, đấu tranh thống nhất nước nhà.

- Vĩnh Phúc cùng cả nước xây dựng và bảo vệ Tổ quốc XHCN (1976 đến nay)
+ Vĩnh Phúc 10 năm sau ngày thống nhất đất nước.
+ Vĩnh Phúc thời kỳ đổi mới, công nghiệp hoá, hiện đại hoá.
- Vĩnh Phúc trong lòng dân tộc và quan hệ quốc tế.
- Trưng bày các chuyên đề: Khảo cổ học Vĩnh Phúc, Văn hoá tâm linh và tôn giáo, tín ngưỡng ở Vĩnh Phúc, Vĩnh Phúc - Công nghiệp hoá và hiện đại hoá.
Xác định rõ mục tiêu “Bảo tàng của con người không nên chỉ là một ngôi nhà chứa đầy hiện vật trong những tủ kính trưng bày. Nó phải là một ngôi nhà với đầy ắp ý tưởng, được dàn dựng với sự chú trọng nghiêm túc nhất đối với hệ thống trưng bày”. Các nội dung trưng bày trên phải tiến hành một cách khoa học, được dàn dựng vì mục đích phục vụ khách tham quan và tạo cảm xúc cho người xem, thông tin cung cấp được xác định rõ, cần tạo sự hấp dẫn mới mẻ cho khách tham quan. Nội dung trưng bày được xây dựng từ các sưu tập hiện vật gốc, phải chuyển tải thông tin đến khách tham quan. Mọi vấn đề phải được hiểu thấu đáo trước khi đưa ra trưng bày, thông tin hiện vật phải có tính chọn lọc, chân thực.
Mở rộng kiến trúc ngôi nhà bảo tàng

Bảo tàng tỉnh cần mở rộng cho phù hợp với nội dung trưng bày, tương xứng với lịch sử tỉnh nhà. Quy hoạch không gian trưng bày ngoài trời, bổ trợ cho trưng bày nội thất.
Tăng cường hiện vật thể khối
Tỷ lệ hiện vật gốc được tăng cường, hạn chế các tài liệu khoa học phụ, chú trọng đến việc tăng cường giới thiệu công bố các sưu tập, thay đổi định kỳ các hiện vật trưng bày.
Xây dựng mô hình, sa bàn, giới thiệu hiện vật, các sự kiện thông qua cảnh tượng lịch sử
Xây dựng mô hình, sa bàn giúp người xem hình dung và nắm bắt nội dung trưng bày cần thể hiện, trong thời gian tới cần xây dựng sa bàn các làng kháng chiến trên đất Vĩnh Phúc trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, tái hiện lại cảnh tượng lịch sử các trận chiến đấu chống Đế quốc Mỹ xâm lược như: trận địa pháo phòng không và anh hùng Nguyễn Viết Xuân, sự kiện dân quân Tiền Châu bắn rơi máy bay thứ 4000 của Mỹ... sa bàn hộp hình các khu công nghiệp, công nghệ cao ở Vĩnh Phúc... những sự kiện này sẽ góp phần không nhỏ vào hiệu quả trưng bày, giải pháp này giúp khách tham quan nhận thức được nội dung hiện vật một cách trực quan sinh động.
Sử dụng các loại trang thiết bị hiện đại

Sử dụng các phương tiện nghe nhìn để minh hoạ về lịch sử dân tộc, lịch sử Vĩnh Phúc qua các thời kỳ chống giặc ngoại xâm và những thành tựu kinh tế xã hội, những sắc thái văn hoá tiêu biểu của từng miền vùng, gồm các phương tiện kỹ thuật: Chiếu phim tư liệu ngay tại phòng trưng bày, phát ghi âm những lời kể của các nhân chứng lịch sử, trang bị những màn hình cảm ứng cho mỗi cụm hình ảnh, hiện vật, tài liệu trưng bày với nhiều ngôn ngữ sẽ hấp dẫn đối với khách tham quan, ngoài ra chú ý đến những trang thiết bị phục vụ cho người tàn tật.

Lắp đặt hệ thống chiếu sáng
Các không gian trưng bày sẽ được thiết kế ánh sáng phù hợp với từng chuyên đề, nội dung trưng bày và bảo quản được hiện vật trưng bày.

Đổi mới phương thức hoạt động hướng tới khách tham quan
Với số lượng 50.000 khách tham quan hàng năm, bảo tàng nhất thiết phải tiến hành nghiên cứu điều tra xã hội học các đối tượng khách tham quan. Đặc biệt nghiên cứu thực hiện những phương thức phục vụ thanh thiếu nhi, sinh viên, học sinh. Đa dạng hoá các chương trình, các tuor tham quan di tích danh thắng với tham quan bảo tàng, xây dựng các chương trình tham quan, từ tham quan đầy đủ (cho khách có nhiều thời gian), chương trình rút gọn (cho khách có ít thời gian) đến các chương trình tham quan dạng hỏi đáp, dạng giao lưu, dạng tự khám phá. Bên cạnh đó cần tổ chức nhiều hoạt động bổ trợ: triển lãm chuyên đề, triển lãm lưu động, chiếu phim, toạ đàm gặp mặt các nhân chứng lịch sử, hội thảo… xuất bản nhiều ấn phẩm đa dạng tuyên truyền quảng bá hoạt động với nội dung và hình thức sinh động: tờ gấp, bưu ảnh, sách hướng dẫn tham quan, sách nghiên cứu chuyên đề, đĩa CD, DVD...xây dựng website và xuất bản tập san thông báo khoa học thường niên của bảo tàng. Liên hệ với các tổ chức, đơn vị, trường học xây dựng chương trình kế hoạch tham quan ngoại khoá, tìm hiểu lịch sử, bổ trợ môn học lịch sử trong nhà trường.

Chuyên nghiệp hoá đội ngũ thuyết minh viên thông qua các hình thức đào tạo chuyên sâu vào một khía cạnh, bồi dưỡng nâng cao kiến thức chuyên ngành liên quan như khảo cổ học, lịch sử, dân tộc học... để làm sao mỗi một thuyết minh viên có thể đảm trách tốt công tác nghiên cứu khoa học và phổ biến giáo dục khoa học của bảo tàng.
Tăng cường mối quan hệ hợp tác với các bảo tàng Trung ương, bảo tàng các tỉnh nhằm trao đổi kinh nghiệm và phối hợp tổ chức các trưng bày chuyên đề giới thiệu các di sản văn hoá dân tộc và các tỉnh tại Vĩnh Phúc, ngược lại giới thiệu di sản văn hoá Vĩnh Phúc tại các bảo tàng trung ương và các tỉnh bạn.

Dù trước mắt còn nhiều khó khăn thách thức, song được sự quan tâm, chỉ đạo của các cấp, các ngành, công tác trưng bày và phục vụ khách tham quan Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc phát huy những truyền thống tốt đẹp, tự hoàn thiện và trưởng thành, nắm lấy vận hội, vượt qua thách thức nhằm hoàn thành mục tiêu xây dựng Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc hiện đại, xứng đáng với ý nghĩa và tầm vóc lịch sử của tỉnh.

Kết thúc bài viết này, xin trích dẫn bút tích của nguyên cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt, sinh thời (năm 2001) khi đến thăm Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc: “Tôi đến thăm Bảo tàng lịch sử nhân dịp về làm việc với các đồng chí lãnh đạo Tỉnh. Bảo tàng mới được xây dựng ở một vị trí đẹp và trang trọng.

Tuy mới đưa vào hoạt động, với những hiện vật trưng bày cùng các sự kiện lịch sử đã thể hiện rõ được chiều dài lịch sử từ những ngày đầu hình thành địa danh này. Có thể là chưa đầy đủ nhưng bằng ngần ấy cũng để lại cho chúng ta và các thế hệ mai sau ghi nhớ một vùng đất xứng danh là “Địa linh nhân kiệt ”...

                                                                                                          Mai Văn Trung
                                                                                           Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc

Các tin đã đưa ngày: