Lễ hội chạy cày Đan Trì

02/12/2019

Lễ hội chạy cày, thôn Đan Trì, xã Hoàng Đan, huyện Tam Dương diễn ra trong ba ngày từ ngày mồng 5 đến mùng 7 tháng Giêng hàng năm tại đình làng Đan Trì. Đình Đan Trì được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 1995. Đình thờ hai vị tướng thời Hùng Duệ Vương là Tá Phu và Quý Minh - người đã có công dạy dân làm nông nghiệp. Tương truyền, trên đường đi đánh giặc về, hai ông khi đi qua địa phương đã dừng lại dạy dân cày cấy, làm nông nghiệp. Để tỏ lòng biết ơn, kính trọng nhân dân làng Đan Trì đã dựng nên ngôi miếu để thờ hai ngài và về sau tôn hai ngài làm thành hoàng để bảo trợ cho dân làng. Nghi lễ chạy cày trong lễ hội đình Đan Trì chính là hình thức tưởng nhớ công lao của các vị thần đối với người dân địa phương.

Lễ hội chạy cày truyền thống diễn ra lần cuối cùng là vào năm 1958. Đến năm 1992, cùng với việc trùng tu, tôn tạo đình Đan Trì thì lễ hội chạy cày được khôi phục lại. Lễ hội chính thức diễn ra vào ngày mồng 6 tháng Giêng hàng năm, nghi thức chạy cày được thực hiện vào tối ngày mồng 6. Nguyên nhân sâu xa của việc hình thành lễ hội này xuất phát từ những truyền thuyết về các vị thành hoàng được thờ tại đây. Có thể giả thuyết rằng từ xa xưa, khi hai vị Tá Phu và Quý Minh khi đánh giặc về qua vùng đất này thì trời đã tối. Dân làng nô nức đi đón, phải đốt đèn đuốc sáng rực trời. Do trời tối và trên đường hành quân vội vã cho nên việc truyền dạy nghề nông của các vị thần cho dân làng đều phải diễn ra rất nhanh, các động tác trong canh tác thực hiện đều trong hoạt động “chạy”. Chính vì thế mới có nghi thức và lễ hội chạy cày, miêu tả lại không khí, hoạt động truyền nghề xa xưa.

Hàng năm, cứ vào cuối tháng Chạp, Hội đồng kỳ mục, các chức sắc, bô lão trong làng tổ chức một cuộc họp “trù bị” để chuẩn bị các công việc cho lễ hội chạy Cày. Tại cuộc họp này người ta bầu ra vị chủ tế, các quan viên trong đội tế, tổ chức lựa chọn các thành viên vào vai thợ cày, thợ cấy…và triển khai một số công việc khác trong lễ hội. Vị “mạnh bái” - quan chủ tế được bầu luân phiên giữa hai giáp với nhiệm kỳ 2 năm một lần, nếu lần bầu tiếp theo không chọn được ai thì vị trước vẫn đảm nhiệm tiếp, người này phải hội đủ các tiêu chuẩn khắt khe mà trong hương ước đã quy định. Các thành viên đóng vai thợ cày, thợ cấy phải được lựa chọn từ các nông dân khỏe mạnh, giỏi làm nông nghiệp, gia đình toàn vẹn, nam - nữ trong độ tuổi từ 35 đến 40.

Lễ hội chạy cày (nguồn: vinhphuc.gov.vn)

Chiều ngày mồng 5 tháng Giêng, các quan viên, bô lão tập trung tại đình để làm nghi lễ “bao sái” và “tế cáo”. Khoảng giữa giờ Thìn sáng ngày mồng 6 tháng Giêng thì tiến hành tế thánh. Đội tế ở đây gồm có 13 người, chủ tế mặc áo đỏ, mũ đỏ, đi hia đỏ, đeo cân đai, bối tử, còn các vị bồi tế thì mặc áo xanh, mũ, hia màu xanh. Thủ tục tế gồm 3 tuần: hương - đăng, nước, rượu, đọc chúc và hóa chúc. Lễ vật dâng thánh ở đây khá đơn giản, chỉ có thủ lợn chín, xôi, hương, hoa, quả… Đến giờ Dậu tối ngày mồng 6, khi ông lý trưởng của làng dục 3 hồi trống cái ngoài đình thì toàn bộ dân làng đều kéo ra đình tập trung. Những người được phân vai thợ cày, thợ cấy đã chuẩn bị sẵn khi nghe thấy trống hiệu cũng vác cày ra đình. Nam đóng thợ cày chỉ mặc quần đùi, cởi trần, bụng thắt đai xanh, đầu quấn khăn đỏ, nữ vai thợ cấy mặc váy đụp màu đen, áo nâu, đầu vấn khăn mỏ quạ. Vào những năm “phong đăng hoà cốc” (được mùa, làm ăn phát đạt) thì người dân Đan Trì tổ chức chạy cày với 16 ciếc cày (32 người) , còn những năm bình thường thì chỉ chạy với 8 chiếc (16 người).

Khi các vai cày, vai cấy tập trung tại sân đình thì cụ thủ từ tiến hành các thủ tục như khấn xin được bắt đầu trình cày. Hai thủ hiệu – bên tả, bên hữu rung lên 3 hồi trống chiêng báo hiệu cho các thợ cày, thợ cấy vào vị trí. Mỗi một cày có 2 người chạy: một người đóng vai thợ cày, một người vào vai trâu, đứng thành từng cặp một, một người cầm bắp cày đứng ở phía trong, một người cầm vạy cày đứng bên cạnh. Các thợ cấy thì đứng phía ngoài, trên tay họ đã chuẩn bị sẵn những bó mạ làm từ lá ngâu hoặc lá tre… Theo tiếng trống hiệu các thợ cày đặt cày trước mặt dập đầu lạy 3 lạy làm lễ trình cày. Thợ cày dâng cày lên, đứng chụm vào nhau thành vòng tròn theo kiểu quây cót, người cầm vạy thì kéo cho dây thiếu căng ra, vừa dâng cày vừa hú vang tạo khí thế. Sau đó người cầm vạy chạy ngược chiều kim đồng hồ ba vòng quấn những dây thiếu vào người cầm vạy. Quấn xong họ lại chạy ngược lại để gỡ dây ra rồi tất cả từng đôi một ùa ra phía cổng Đông của đình, chạy theo đoạn đường làng ngắn ngay phía sau đình rồi trở về đình từ cổng phía Tây. Tiếng hò reo, tiếng trống giục tạo nên một cảnh tượng hết sức náo nhiệt. Nếu gặp người dân nào đang đứng xem thì các cày này liền cuốn vào người đó mà lôi đi… Ngay khi các cày vừa ra khỏi cổng đình thì những chị thợ cấy nối tiếp nhau đi những hàng cấy tượng trưng ngang trước cửa đình, các động tác diễn ra cũng hết sức nhanh kẻo cày về đến nơi sẽ cuốn phải họ. Lúc này cụ thủ từ bưng chậu nước, lấy tay vẩy nước vào “ruộng mạ” vừa được cày cấy xong ở cửa đình, hèm làm phép cho trời mưa thuận gió hòa. Xong cũng là lúc cày về đến trước sân đình, họ lại tiếp tục làm lễ trình cày rồi chạy tiếp vòng thứ hai, vòng thứ ba, tượng trưng cho một chu trình cày hình của nghề nông: cày vỡ, cày nại, cày cấy. Sau khi chạy cày xong, toàn bộ thợ cày thợ cấy tập trung vào đình làm lễ tạ, thụ lộc, uống nước, xơi trầu. Trò chuyện đến gần đêm rồi ra về trong hồ hởi, trong lòng thầm bày tỏ lòng cảm tạ đức thánh và cầu chúc cho nhau một năm mới tốt lành, gặp nhiều may mắn, mùa màng bội thu.

Sáng ngày mồng 7 thì ngoài đình tổ chức tế tạ, các nghi thức tế  cũng giống như sáng ngày mồng 6, kết thúc lễ hội.

Lễ hội chạy cày Đan Trì là một lễ hội trình nghề nhưng lại hàm chứa trong đó những ước nguyện về cầu mùa, cầu an vào dịp đầu năm mới của các cư dân nông nghiệp. Lễ hội còn bảo lưu được tương đối nguyên vẹn các giá trị cổ truyền. Tuy nhiên theo thời gian và do nhiều nguyên nhân khác nhau mà đã có một số yếu tố bị thay đổi như: trang phục, các dụng cụ để chạy cày, một số trình tự của nghi lễ bị đơn giản hóa... Mặt khác do tác động của xã hội phát triển mà sự tham gia vào lễ hội của người dân chưa cao khiến cho lễ hội chạy cày truyền thống giảm cả về quy mô, sự đa dạng, cũng như mức độ hấp dẫn. Năm 2013, trước thực trạng này, lễ hội chạy cày đã được quan tâm, phục dựng thành công, góp phần nhằm bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp của di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc.

Linh Quang

(Hoàng Lĩnh)

 

 

Các tin đã đưa ngày: